İbnü'l-İmâd el-Hanbelî ve Şezerâtü'z-Zeheb: İslam Biyografi Tarihi, Âlimler Şeceresi ve Kültür Hafızası Külliyâtı

On yedinci yüzyıl Osmanlı dünyasının yetiştirdiği en dirâyetli tarihçi ve biyografi üstatlarından biri olan Şehâbeddin Ebü'l-Felâh Abdülhayy b. Ahmed İbnü'l-İmâd el-Akerî el-Hanbelî (ö. 1089 / 1679), Şam'ın meşhur ilim ve zühd merkezi Sâlihiye kasabasında dünyaya gelmiştir. Ailesi köklü Hanbelî ulemasına mensuptur. Genç yaşta Şam'ın büyük allâmelerinden fıkıh, hadis, tefsir ve lisan ilimlerini tahsil etmiş, akabinde ilmini ikmal etmek üzere Kahire'ye giderek Ezher ulemasının rahle-i tedrisinde bulunmuştur.

İbnü'l-İmâd, sadece nakilci bir vakanüvis değil; rivayetleri tenkit süzgecinden geçiren, şahsiyetlerin mezhebî ve ahlâkî hususiyetlerini tarafsızlıkla tartan müdekkik bir tarih felsefecisidir. Hac vazifesini ifa ederken Mekke-i Mükerreme'de vefat etmiş ve Cennetü'l-Muallâ kabristanına defnedilmiştir.

«Tarih, sadece geçmişte ölenlerin kemiklerini saymak değildir. Tarih; fazilet erbabının ahlâkını diriltmek, insanlığın tekâmül çizgisini idrak etmek ve geleceğe ibret meşalesi taşımaktır.» — İbnü'l-İmâd el-Hanbelî

İbnü'l-İmâd'ın başyapıtı olan Şezerâtü'z-Zeheb fî Ahbâri Men Zeheb (Göçüp Gidenlerin Haberlerinden Altın Parçacıkları), hicretin 1. yılından başlayarak 1000 yılına kadar cereyan eden olayları ve vefat eden mümtaz şahsiyetleri yıl be yıl kaydeden devasa bir biyografik tarih külliyatıdır.

Müellif bu eseri telif ederken Taberî, İbnü'l-Esîr, İbn Hallikân (Vefeyâtü'l-A'yân), Zehebî (Târîhu'l-İslâm ve Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ), İbn Kesîr ve İbn Hacer el-Askalânî gibi devasa kütüphanelerin hülâsasını çıkarmıştır. Her hicrî yılın başına önce o yıl vuku bulan siyasî ve tabiî mühim hadiseleri (harpler, fetihler, veba salgınları, zelzeleler) koymuş, ardından o yıl vefat eden âlimlerin, pîrlerin, şairlerin ve devlet adamlarının vefeyâtını sıralamıştır.

Eser, hacimli tarih ciltlerinin arasında kaybolan ilim talipleri için damıtılmış bir «altın tozu» kıymetinde olduğundan bu şiirsel ismi almıştır.

İslâm medeniyetinin geliştirdiği en özgün edebî ve ilmî türlerden biri Vefeyât (Ölüm Yıllıkları) geleneğidir. Batı dünyasında benzeri ancak modern çağda görülen bu tür, tarihin akışını soyut hanedan kronolojilerinden kurtarıp bilfiil yaşayan ve üreten insanların şahsiyetleri üzerine inşa eder.

İbnü'l-İmâd, her şahsiyetin biyografisinde şu unsurlara titizlikle riayet eder:

• Neseb ve Şecere: Şahsın tam ismi, lakabı, künyesi ve aslen nereli olduğu.
• İlmi Silsilesi: Hangi hocalardan icazet aldığı, hangi talebeleri yetiştirdiği ve ilim merkezleri arasındaki seyahatleri (Rıhle).
• Eserleri ve Fikrî Mirası: Telif ettiği kitapların isimleri, tesirleri ve varsa mühim risaleleri.
• Ahlâkî Portresi ve Menkıbeleri: İbadetteki huşûu, cömertliği, adaleti veya karşılaştığı çetin imtihanlar.
• Vefat Tarihi ve Yeri: Gün, ay ve yıl tayiniyle defnedildiği mekân.

İbnü'l-İmâd bir Hanbelî fakihi olmasına rağmen, eserinde mezhep taassubundan tamamen uzaktır. Ehl-i Sünnet'in dört hak mezhebinin kurucu imamlarını ve asırlar boyunca bu mezheplerde fetva veren büyük fakihleri derin bir hürmet ve insafla ele alır:

Müellif, fıkhî ihtilafları bir çatışma değil, ümmetin hayat damarlarını besleyen rahmet zenginliği olarak takdim eder.

Şezerâtü'z-Zeheb, hadis râvilerinin ve muhaddislerin biyografileri bakımından eşsiz bir madendir. Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce gibi Kütüb-i Sitte imamlarının yanı sıra, hadis hafızlarının cerh ve ta'dîl hükümleri titizlikle nakledilir.

İbnü'l-İmâd, bir hadis âlimini tanıtırken onun hıfz kuvvetini, âlî isnadlarını, şeyhlerini ve rivayetlerindeki zabt derecesini mutlaka belirtir. Hadis uydurucularını (vazzâûn) ve zayıf râvileri ifşa etmekten çekinmez. Böylece İslâm ümmetinin Peygamberî emaneti korumak için sergilediği emsalsiz ilmî emniyet mekanizmasını gözler önüne serer.

Eserin en lezzetli ve müstesna kısımlarından biri, tasavvuf büyüklerine ayrılan biyografilerdir. İbnü'l-İmâd, zâhir uleması ile mutasavvıfları birbirinden koparmaz; bilakis hakiki âlimlerin aynı zamanda birer ehl-i takva ve kalb eri olduğunu gösterir.

Hasan-ı Basrî'den Cüneyd-i Bağdâdî'ye, Bâyezîd-i Bistâmî'den Seyyid Abdülkadir Geylânî'ye, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'den Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye, Hacı Bektâş-ı Velî'den Hacı Bayrâm-ı Velî'ye kadar yüzlerce velinin hayatı, riyazetleri, hikmetli sözleri ve menkıbeleri Şezerât'ın sayfalarında altın harflerle ışıldar.

«İbnü'l-İmâd, ehl-i tasavvufun hallerini ve sözlerini aktarırken daima hüsn-i zan ve edeb dairesinde kalmış, zâhir ulemasıyla aralarındaki yanlış anlamaları vukufla izale etmiştir.»

Şezerâtü'z-Zeheb, biyografilerin yanı sıra İslâm siyaset tarihinin dönüm noktalarını da veciz şekilde kaydeder. Dört Halife devrinden Emevî hilafetine, Bağdat Abbâsîlerinden Endülüs Emevîlerine, Büyük Selçuklu Devleti'nden Memlükler ve Osmanlı Cihan Devleti'ne kadar devletlerin yükseliş ve çöküş dinamikleri özetlenir.

Moğol istilası, Bağdat'ın düşüşü (1258), Haçlı Seferleri, Kudüs'ün Selâhaddîn-i Eyyûbî tarafından fethi ve Fâtih Sultan Mehmed'in İstanbul'u fethi gibi cihanşümul hâdiseler, devrin şahitlerinin gözüyle ve derin bir ibret nazarıyla hikâye edilir.

İbnü'l-İmâd'ı klasik siyasî tarihçilerden ayıran en modern vasfı, sosyal tarihe ve tabiî afetlere verdiği fevkalâde ehemmiyettir. Şezerâtü'z-Zeheb, İslâm dünyasında cereyan eden büyük salgın hastalıkların en muteber tarihî kaynaklarındandır:

• Amvâs Tâûnu (Hicrî 18): Hz. Ömer devrinde Şam diyarını kırıp geçiren ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh ile Muâz b. Cebel gibi büyük sahâbîlerin şehadetine sebep olan veba.
• Kara Ölüm (Hicrî 749 / 1348): Mısır, Şam ve tüm Akdeniz havzasını vuran, günde binlerce insanın can verdiği büyük veba felaketinin ayrıntılı demografik bilançosu.
• Büyük Kıtlıklar ve Nil'in Kuruması: Mısır ve Suriye'de hububat fiyatlarının fırlaması, ekmek isyanları ve halkın çaresizliği.
• Antakya, Şam ve Halep Zelzeleleri: Şehirlerin surlarının, camilerinin ve kütüphanelerinin yıkılışının hüznü.

Eser, edebiyat ve lisan tarihi bakımından da zengin bir antolojidir. Câhiliye ve İslâmî devir şairlerinden Hassan b. Sâbit, Lebîd, Ferezdek, Cerîr, Mütenebbî, Ebû Temmâm, Buhturî, Maarrî ve İbnü'l-Fârız gibi şiir devlerinin vefat kayıtlarında onların en meşhur kasidelerinden seçme beyitler derlenmiştir.

Ayrıca Sîbeveyhi, Halîl b. Ahmed, İbn Cinnî, Zemahşerî ve İbn Mâlik gibi nahiv ve lügat dâhilerinin hayat hikayeleriyle Arap dilinin kurallarının nasıl teşekkül ettiği ve muhafaza edildiği mufassal olarak gösterilir.

İbnü'l-İmâd el-Hanbelî'nin Şezerâtü'z-Zeheb'i, İslâm medeniyetinin ilk bin yıllık entelektüel serüvenini tek bir eserde toplayan muhteşem bir kültür atlasıdır. Yazma nüshaları Şam, Kahire, İstanbul (Süleymaniye ve Nuruosmaniye) ve Avrupa kütüphanelerinde el üstünde tutulmuş, modern çağda matbu olarak neşredilerek şarkiyatçıların ve İslâm tarihi araştırmacılarının vazgeçilmez müracaat kaynağı olmuştur.

Eserin bize verdiği en büyük ders şudur:

1. İlimde Devamlılık ve Vefa: Kendinden önceki yüzlerce eseri tahrif etmeden, haklarını teslim ederek bir araya getiren ilmi ahlâk.
2. Tarihe Şümullü Bakış: Tarihi sadece kılıç ve savaş meydanı değil; medreseler, tekkeler, kütüphaneler ve hastaneler üzerinden bir medeniyet inşası olarak okuma şuuru.
3. İbret Aynası: Göçüp giden on asırlık nesillerin ardından geriye sadece salih amellerin ve faydalı ilmin kaldığını gösteren manevi uyanış.

İbnü'l-İmâd, Şezerâtü'z-Zeheb ile İslâm medeniyetinin altın hafızasını zamanın unutkanlık nehrinden kurtarmış ebedî bir abide dikmiştir.