Ebü'l-Ferec İbnü'l-İbrî (Bar Hebraeus): Târîhu Muhtasari'd-Düvel, Doğu Kronolojisi ve Medeniyetler Tarihi Külliyâtı

On üçüncü asrın en büyük evrensel zihinlerinden biri olan Ebü'l-Ferec Cemâlüddîn Grigoryos b. Tâciddîn Hârûn b. Tûmâ el-Malatî (Süryânîce adıyla Bar Hebraeus / İbnü'l-İbrî, 1226-1286), Anadolu'nun kadim ilim beşiği Malatya'da doğmuştur. Babası yahudilikten Hristiyanlığa geçmiş meşhur bir hekim olduğu için 'İbnü'l-İbrî' (İbrânî'nin oğlu) lakabıyla anılmıştır. Moğolların Anadolu'yu istilası üzerine ailesiyle birlikte Antakya'ya, ardından Trablusşam ve Şam'a göç eden İbnü'l-İbrî; burada devrin büyük Müslüman ve Hristiyan üstatlarından tıp, felsefe, mantık, matematik, astronomi ve teoloji tahsil etmiştir. Yirmi yaşında piskoposluk, ardından Süryânî Yakûbî Kilisesi'nin Doğu Mafriyânlığı (Patrik vekilliği) makamına yükselen müellif; Musul, Bağdat, Tebriz ve Merâga şehirlerinde yaşamış; İlhanlı sarayında büyük hürmet görmüş, hekim, feylesof ve tarihçi kimliğini tek bir şahsiyette kemâle erdirmiştir.

İbnü'l-İbrî, İslâm medeniyeti ile Doğu Hristiyanlığı ve Grek-Süryânî mirası arasında tarihin gördüğü en muhkem kültür köprülerinden biridir. O Süryânîce, Arapça ve Farsçayı anadili gibi bilmekte, Grekçe felsefe ve tıp metinlerini doğrudan aslından okuyabilmekteydi. Kendi cemaati için Süryânîce gramer, teoloji, felsefe ve kilise tarihi eserleri kaleme alırken; İslâm dünyasının ortak bilim ve kültür dili olan fasih Arapça ile tıp, felsefe ve genel dünya tarihi şaheserleri yazmıştır. Onun zihnî kurgusunda İbn Sînâ felsefesi ile Hristiyan mistisizmi, İslâm kelâmının mantıkî münazaraları ile Süryânî irfanı kusursuz bir senteze kavuşmuştur.

İbnü'l-İbrî'nin Arapça kaleme aldığı en abidevî şaheseri Târîhu Muhtasari'd-Düvel'dir (Devletler Tarihinin Özeti). Müellif daha önce Süryânîce yazdığı Maktebânûs Zabnê (Zamanların Tarihi) adlı genel kroniğini, Merâga'da Müslüman ulemanın ve İlhanlı saray erkânının talebi üzerine bizzat Arapçaya aktarmış ve genişletmiştir. Ancak bu eser basit bir çeviri değil; İslâm kaynaklarının (Taberî, İbnü'l-Esîr, Bîrûnî, İbn Ebî Usaybia) zengin verileriyle baştan sona yeniden kurgulanmış, İslâm hilafetine ve ilimler tarihine muazzam bölümler eklenmiş yepyeni bir dünya tarihi terkibidir. Eser, Doğu Hristiyan bir bilginin İslâm medeniyetini ve dünya tarihini ne derece tarafsız, kucaklayıcı ve hürmetkâr bir gözle kaydettiğinin eşsiz bir vesikasıdır.

Târîhu Muhtasari'd-Düvel, dünya tarihini 'On Hükümranlık Devri' (On Devlet) esasına göre taksim eder: 1. Kadim Atalar ve Peygamberler Devri (Hz. Âdem'den Nûh'a), 2. Keldanîler (İlk Babil ve Nemrud devri), 3. Mecûsîler (Medler ve İlk Persler), 4. Putperest Yunanlılar (Büyük İskender ve Seleukoslar), 5. Putperest Romalılar, 6. Hristiyan Romalılar (Bizans İmparatorluğu), 7. Hristiyan Araplar (Gassânîler vb.), 8. Müslüman Araplar (Emevîler ve Abbâsîler), 9. Selçuklu Türkleri ve mülûkü't-tavâif, 10. Moğollar ve İlhanlılar Devri. Bu periyodizasyon, tarihin lineer bir akışla bir kavimden diğerine intikal eden ilâhî bir meş'ale olduğunu gösterir.

İbnü'l-İbrî'nin eserindeki en coşkulu ve takdirkâr fasıllar, İslâm hilafeti ve Abbâsî medeniyetinin altın çağına ayrılmıştır. Müellif, Halife Mansûr, Hârûnürreşîd ve Me'mûn'un ilme gösterdiği eşsiz himayeyi, Beytü'l-Hikme'de Grekçe, Süryânîce, Sanskritçe ve Farsça eserlerin Arapçaya tercüme ediliş seferberliğini hayranlıkla nakleder. Huneyn b. İshâk, Sâbit b. Kurre ve Ya'kūb b. İshâk el-Kindî gibi bilginlerin tercümelerine ağırlığınca altın verildiğini belirten İbnü'l-İbrî; İslâm fatihleri sayesinde aklî ve tabiî ilimlerin küllerinden yeniden doğup dünyaya ışık saçtığını minnetle teslim eder.

Kendisi de devrinin en mahir hekimlerinden biri olan İbnü'l-İbrî, eserini aynı zamanda muazzam bir tıp ve felsefe tarihi olarak kurgulamıştır. Hipokrat'ın ahlâkî yemini ve hıltlar teorisi, Câlînûs'un (Galen) anatomisi, Huneyn b. İshâk'ın çevirileri, Ebû Bekir er-Râzî'nin el-Hâvî'si, Ali b. Abbâs el-Mecûsî'nin Kâmilü's-Sınâa'sı ve nihayetinde 'eş-Şeyhü'r-Reîs' İbn Sînâ'nın el-Kānûn fî't-Tıbb'ı fasıl fasıl incelenir. İbn Sînâ'nın tıp felsefesini Süryânîceye de tercüme eden İbnü'l-İbrî, İslâm hekimlerinin Grek mirasını sadece taklit etmediğini; klinik gözlemler, yeni teşhis metotları ve farmakolojiyle tıbbı modern bir zirveye taşıdığını delillendirir.

İbnü'l-İbrî'nin ömrünün son yılları, dönemin dünyanın en gelişmiş bilim merkezi olan Merâga Rasathanesi çevresinde geçmiştir. Hülâgû Han'ın emriyle kurulan rasathanenin reisi Nasîrüddin et-Tûsî, Kutbüddin eş-Şîrâzî ve Muhyiddin el-Mağribî ile yakın dostluklar kuran İbnü'l-İbrî; rasathanenin kütüphanesindeki yüz binlerce yazma eseri incelemiş ve gökbilim dersleri vermiştir. O, Batlamyus astronomisini tahlil etmiş, usturlap ve zîc hesaplamalarındaki matematiksel incelikleri eserinde serdetmiştir.

Târîhu Muhtasari'd-Düvel'in çağdaş tarihçilik açısından en paha biçilmez kıymeti, 1258 yılında Bağdat'ın düşüşünü, Abbâsî hilafetinin sona erişini ve Hülâgû Han ile halefleri (Abaka, Ahmed Teküder ve Argun Han) devrindeki İlhanlı hâkimiyetini birinci elden yaşayan bir gözlemcinin kalemiyle aktarmasıdır. İbnü'l-İbrî, Moğol sarayındaki iç mücadeleleri, Budist, Hristiyan ve Müslüman unsurlar arasındaki dinî nüfuz savaşlarını ve Ahmed Teküder'in İslâmiyet'i kabul etmesiyle başlayan tarihi dönüşümü tarafsız ve tenkitçi bir süzgeçten geçirerek kaydetmiştir.

İbnü'l-İbrî yalnızca bir tarihçi ve hekim değil, aynı zamanda derin bir ahlâk ve tasavvuf hakîmidir. Onun Süryânîce yazdığı Kethôbhô dhe-Yawnô (Güvercin Kitabı) ve Kethôbhô dhe-Ethîqôn (Ahlâk Kitabı), İmam Gazâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn'i ve İbn Sînâ'nın Kitâbü'ş-Şifâ'sının irfanî neşvesiyle doludur. Nefsin tezkiyesi, kalbin tasfiyesi, dünyadan zühd ile el çekme, murakabe ve ilâhî temaşa (nûr-ı ilâhîyi müşahede) bahislerinde Müslüman mutasavvıfların ıstılahlarını ve tefekkür metodunu Hristiyan keşişlerine rehber kılmıştır.

Ebü'l-Ferec İbnü'l-İbrî (Bar Hebraeus), Doğu medeniyetlerinin hafızasını tek bir potada eriten son büyük polimatlardandır. Onun Târîhu Muhtasari'd-Düvel'i, Edward Pococke tarafından 1663 yılında Oxford'da Latince tercümesiyle neşredilerek Avrupa'da İslâm ve Şark tarihçiliğinin kapısını aralayan ilk temel kaynaklardan biri olmuştur. İbnü'l-İbrî; dinî, etnik ve coğrafî taassupların üstüne çıkarak hakikatin nerede bulunursa bulunsun insanlığın ortak malı olduğunu ispatlamış; Malatya'dan Merâga'ya uzanan hayatıyla İslâm havzasının cihanşümul hoşgörü ve ilim iklimini ebedileştirmiştir.