Hasan İbnü'l-Heysem (Alhazen) ve Kitâbü'l-Menâzır: Işık Felsefesi, Optik, Görme Metafiziği ve Hakîkat Epistemolojisi Külliyatı

Ebû Alî el-Hasan b. el-Hasan b. el-Heysem (354-430 / 965-1040), Batı dünyasında Alhazen veya Avennathan olarak bilinen, optik biliminin babası, matematikçi, astronom ve fizikçidir. Basra'da doğan İbnü'l-Heysem, genç yaşta riyâziyyât (matematik), hendese ve tabiat ilimlerinde devrinin zirvesine ulaşmıştır. Fâtımî Halifesi Hâkim-Biemrillâh'ın daveti üzerine Kahire'ye gitmiş; Nil Nehri'nin taşkınlarını kontrol altına almak için Asvan civarında bir baraj inşa etme projesini bizzat yerinde incelemiştir. Ancak dönemin mühendislik imkânlarının bu devasa projeye kâfi gelmeyeceğini anlayınca halifenin gazabından korunmak için kendisini meczup göstererek ev hapsine çekilmiştir.

Bu on yılı aşkın münzevi tefekkür ve laboratuvar hapsi, insanlık bilim tarihinin en büyük şaheserlerinden biri olan Kitâbü'l-Menâzır'ın (Optik Kitabı) doğmasına vesile olmuştur. İbnü'l-Heysem, El-Ezher Camii civarındaki hücresinde karanlık oda deneylerini yürütmüş; Öklid, Batlamyus ve Galen'in bin yıldır sorgulanmayan optik dogmalarını kökünden yıkarak modern deneysel yöntemi (istikrâ ve tecrübe) kurmuştur.

Antik Yunan'dan beri süregelen iki hâkim görme nazariyesi vardı: Öklid ve Batlamyus'un savunduğu hurûc-ı şuâ (intişâr) nazariyesi (gözden koni şeklinde görünmez ışınlar çıkıp nesnelere çarpar) ve Aristoteles'in savunduğu hulûl nazariyesi. Tıbbın babası sayılan Galen dahi gözden çıkan pneuma (ruhî buhar) vasıtasıyla görmenin gerçekleştiğini iddia etmekteydi.

İbnü'l-Heysem, tarihte ilk defa hem fiziksel, hem geometrik hem de anatomik delillerle bu teoriyi çürütmüştür:

'Güneşe veya kuvvetli bir meşaleye bakan göz acı hisseder ve kamaşır; şayet görme gözden çıkan bir ışıkla olsaydı, göz dışarıdaki kaynaktan elem duymazdı. Keza karanlık bir odaya giren insan hiçbir şey göremez; eğer göz ışık saçan bir fener olsaydı karanlığı aydınlatması gerekirdi. Hakikat şudur ki: Her aydınlatılmış cismin her noktasından her yöne doğru küresel olarak yayılan ışık ışınları, göze ulaşır ve gözün merceğinde intibâ' eder (resmolunur).'

Bu keşif, insanlık tarihinde özne-merkezli yanılsamadan nesnel ve deneysel foton optiğine geçişin miladıdır.

İbnü'l-Heysem, ışığın doğrusal çizgiler boyunca (alâ hutûtin müstakîme) yayıldığını ispat etmek için el-Beytü'l-Muzlim (Karanlık Ev / Camera Obscura) adını verdiği sistemi geliştirmiştir. Pencereleri tamamen örtülmüş karanlık bir odanın bir duvarına açılan ufak bir delikten (iğne deliği / pinhole) geçen güneş ışınlarının ve dışarıdaki nesnelerin (ağaçlar, bulutlar, yürüyen insanlar), karşıdaki beyaz perdeye veya duvara baş aşağı ve ters olarak yansıdığını gözlemlemiştir.

İbnü'l-Heysem, tutulmalar esnasında hilâl şeklindeki güneş görüntüsünü bu iğne deliği kutusunda izleyerek ışığın ve gölgenin geometrik kanunlarını vaz' etmiştir. Bu düzenek, günümüz modern fotoğraf makinelerinin, sinema projeksiyonlarının ve dijital kamera sensörlerinin doğrudan atasıdır.

İbnü'l-Heysem, ışığın iki farklı yoğunluktaki saydam ortamdan (örneğin hava ile su veya hava ile cam) geçerken hızının değiştiğini ve bu hız farkı sebebiyle doğrultusunun kırıldığını (inkisâr) matematiksel olarak açıklamıştır. Küresel, silindirik, konik ve parabolik aynaların odak noktalarını incelemiş; konkav aynalarda ışığın tek bir odakta toplanarak ateş yakma (el-Merâyâ el-Muhrika) prensiplerini geometriye dökmüştür.

Avrupa matematik literatüründe Alhazen's Problem (İbnü'l-Heysem Problemi) olarak bilinen meşhur geometri meselesi şudur: 'Dairesel veya küresel bir aynanın düzleminde verilen bir ışık kaynağı ile bir gözlemci noktası için, kaynaktan çıkıp aynadan yansıyarak göze gelen ışının aynaya çarptığı temas noktasını sadece pergel ve cetvelle bulunuz.'

Bu problem dördüncü dereceden bir cebirsel denkleme tekabül etmekte olup, İbnü'l-Heysem konik kesitlerin (hiperbol ve çember) kesişimini kullanarak bu meseleyi geometrik olarak çözmüş; çözüm ancak 17. yüzyılda Huygens ve daha sonra diferansiyel geometriyle tam olarak tahlil edilebilmiştir.

İbnü'l-Heysem sadece fizikçi değil, aynı zamanda göz anatomisini optik prensiplerle birleştiren ilk biyofizikçidir. Gözün tabakalarını (el-Karne / Kornea, el-İnebiyye / Uvea-İris, er-Rutûbetü'l-Bâride / Aköz Hümör, er-Rutûbetü'l-Celîdiyye / Kristalin Mercek, eş-Şebekiyye / Retina ve Asabü'l-Bassarî / Görme Siniri) tek tek teşrih ederek çizimlerle göstermiştir.

Gözün iki adet olmasına rağmen tek bir cisim görmemizin (binoküler görme) sebebini, iki gözden gelen optik eksenlerin beyindeki kiazmada (el-Asabetü'l-Mücevefe) tek bir müşterek noktada çakışmasıyla izah etmiştir. Bu tahlil, modern nöroloji ve oftalmolojinin kurucu temelidir.

İbnü'l-Heysem'in fizikî optiği, İslâm düşüncesinde İmam Gazâlî'nin Mişkâtü'l-Envâr'ına ve Şihâbeddîn es-Sühreverdî'nin Hikmetü'l-İşrâk'ına ilham kaynağı olmuştur. Kur'ân-ı Kerîm'deki Nûr Sûresi 35. âyet-i celîlesi ('Allâhu nûru's-semâvâti ve'l-ard...'), fizikî ışık ile ilâhî nûr arasındaki rabıtayı kurar.

İbnü'l-Heysem'e göre iki nevi ışık vardır:

• Ez-Zav'ü'z-Zâtî (Aslî Işık): Güneş, ateş ve yıldızlar gibi kendi özünden nûr neşreden kaynaklar. (Metafizikte Vâcibü'l-Vücûd olan Cenâb-ı Hakk'ın nûrunun remzi).
• Ez-Zav'ü'l-Arazî (Ârızî / Muktebes Işık): Ay, gezegenler ve yeryüzü cisimleri gibi ancak başkasından aldığı ışığı aksettiren varlıklar. (Metafizikte mümkinât âleminin Hakk'ın nûruyla görünür olması).

Karanlık ise müstakil bir varlık değil, ışığın yokluğudur (ademü'n-nûr); tıpkı şerrin müstakil bir cevher olmayıp hayrın eksikliği olması gibi.

Kitâbü'l-Menâzır, 12. yüzyılın sonlarında De Aspectibus veya Perspectiva adıyla Latinceye tercüme edilmiş; Ortaçağ ve Rönesans Avrupası'nın bilimsel uyanışının temel lokomotifi olmuştur.

İngiliz düşünür Roger Bacon, Polonyalı Witelo ve John Pecham, optik teorilerini bütünüyle İbnü'l-Heysem'den iktibas etmişlerdir. Rönesans resminde perspektif kuralını (Brunelleschi, Da Vinci, Albrecht Dürer) inşa eden zemin, İbnü'l-Heysem'in ışık piramitleri ve konik görme geometrisidir. Nihayet Johannes Kepler ve René Descartes, modern teleskop ve mikroskop optiklerini tasarlarken doğrudan Alhazen'in formüllerine istinad etmişlerdir.

İbnü'l-Heysem'in bilime kazandırdığı en büyük miras, önyargılardan arınmış tenkitçi akıldır. O, eş-Şukûk alâ Batlamyûs (Batlamyus'a Yöneltilen Şüpheler) adlı eserinde şöyle buyurur:

'Hakikati arayan kimse (tâlibü'l-hakk), eski âlimlerin yazdıklarına hüsn-i zan besleyen değil; bilakis onların sözlerini itham altında tutarak, delillerini bürhân ve deney terazisinde tartan kimsedir. İnsan fıtratı itibariyle noksandır; heva ve taassuba meyyaldir. Bu sebeple hakikat arayıcısı kendi nefsinden de şüphe etmeli, sadece aklî zaruret ve hissî müşâhede ile sabit olanı kabul etmelidir.'

Bu metodoloji, Francis Bacon ve Descartes'tan 600 yıl evvel bilimsel düşüncenin amentüsünü ilan etmiştir.

İbnü'l-Heysem, optik bilimini yedi ana makaleye bölerek her birini müstakil deney düzenekleriyle (el-İ'tibâr / Kontrollü Deney) tahkik etmiştir:

Makale No	Konusu	Kullanılan Deney Düzeneği
I. Makale	Işığın tabiatı ve gözün görme şartları	Karanlık oda, delikli levhalar, tüpler ve göz kamaşması testleri.
II. Makale	Görsel algının psikolojisi ve idrak mertebeleri	Mesafe, renk, şekil, büyüklük ve optik yanılsamaların tahlili.
III. Makale	Görme hataları (galat-ı basar) ve yanılsamalar	Ay illüzyonu (ufuktaki Ay'ın büyük görünmesi) ve çift görme testleri.
IV-VI. Makaleler	Işığın yansıması (in'ikâs) ve ayna geometrisi	Düzlem, küresel, silindirik, konik aynalar ve odak noktası ölçümleri.
VII. Makale	Işığın kırılması (inkisâr) ve atmosferik refraksiyon	İçi su dolu cam küreler, prizmalar ve tan vakti atmosfer kalınlığı hesabı.

İbnü'l-Heysem, atmosferin kalınlığını Güneş'in ufuktan 19 derece aşağıda olduğu tan (şafak ve grup) vakitlerindeki alacakaranlık süresini hesaplayarak yaklaşık 52.000 adım (yaklaşık 80 kilometre) olarak bulmuştur ki, modern atmosfer sınırına (Karman hattı 100 km) fevkalade yakındır.

İbnü'l-Heysem, bilimi bir kibir vasıtası değil, Cenâb-ı Hakk'a yakınlaşmanın en yüce ibadeti kabul etmiştir. Otobiyografisinde şöyle yazar:

'Gençliğimden beri insanların fırka fırka ayrıldığını gördüm. Her fırka kendi davasında ısrarcı idi. Ben ise hakikati aramaya koyuldum. Müşâhede ettim ki Allah'a yakınlaştıran, O'nun rızasına erdiren en emin yol; aklî ilimler ile tabiatın kanunlarını tetkik etmek ve eşyanın hakikatini bilmektir. Zira hakikat birdir; hakikati arayan kimse asla hüsrana uğramaz.'

İbnü'l-Heysem, optik prizmasından yansıyan her bir renk tayfında Tevhid'in çokluktaki birliğini (vahdet der kesret) seyreden bir arif-i billâhtır.