İbnü'l-Heysem ve eş-Şukûk alâ Batlamyus: Ekuant Paradoksu, Küresel Modeller, Fiziksel Kozmoloji ve İslâm Astronomi Devrimi Külliyâtı

İslâm medeniyetinin altın çağında yetişen ve insanlık tarihinin en büyük dâhilerinden biri kabul edilen Ebû Alî el-Hasen b. el-Hasen İbnü'l-Heysem (Batı'da Alhazen olarak bilinir), sadece optik ilminin kurucusu değil, aynı zamanda modern bilimsel metodolojinin ve fiziksel gökbilimin gerçek mimarıdır. Basra'da doğup yetişen, ardından Fâtımî halifesi el-Hâkim bi-Emrillâh döneminde Kahire'ye yerleşen İbnü'l-Heysem, ömrünü hendese, matematik, fizik, optik ve felekiyyat ilimlerine vakfetmiştir.

İbnü'l-Heysem'in ilim anlayışının merkezinde, teorik matematiksel soyutlamalar ile somut fiziksel gerçekliğin mutlak uyuşması ilkesi yatar. Ona göre, kağıt üzerinde kusursuz görünen geometrik modeller, eğer tabiatta ve gökyüzünde somut bir fiziksel gövdeye veya hareket kanununa tekabül etmiyorsa, o modeller hakikat sayılamaz.

«Hakikati arayan kimse, kadim müelliflerin yazdıklarını peşinen doğru kabul eden değil; kendi aklını ve müşahedesini hakem kılıp, okuduğu her satırı şüphe ve tenkit süzgecinden geçirendir. Zira insanın tabiatında hata ve noksanlık vardır; ilim ise ancak delil ve bürhan ile ayakta durur.» — İbnü'l-Heysem, eş-Şukûk alâ Batlamyus

Bu tavizsiz tenkitçi zihniyet, İbnü'l-Heysem'i Antik Grek dünyasının en büyük astronomi otoritesi sayılan Batlamyus'un (Ptolemaios) eserlerini benzeri görülmemiş bir derinlikle sorgulamaya sevk etmiştir.

İbnü'l-Heysem'in kaleme aldığı eş-Şukûk alâ Batlamyus (Batlamyus'a Dair Şüpheler ve İtirazlar), astronomi tarihinde bir dönüm noktasıdır. Orta Çağ boyunca Batlamyus'un el-Mecistî (Almagest) adlı eseri, gökyüzünün tartışmasız kanunu olarak kabul ediliyordu. Ancak İbnü'l-Heysem, Batlamyus'un gök cisimlerinin hareketlerini açıklamak için uydurduğu bazı geometrik varsayımların, bizzat fiziğin temel ilkeleriyle çeliştiğini görmüştür.

Eserin telif gerekçesi şu ana eksenler üzerine kurulmuştur:

• Fiziksel İmkânsızlık: Batlamyus, gök cisimlerinin konumlarını hesaplayabilmek için matematiksel olarak işe yarayan ancak fiziksel alemde var olması imkânsız olan hayalî noktalar ve çizgiler ihdas etmiştir.
• Düzgün Dairesel Hareket İlkesi: Aristoteles fiziğine ve kadim astronomiye göre göksel küreler, kendi merkezleri etrafında sabit ve düzgün (üniform) bir hızla dönmek zorundadır. Oysa Batlamyus'un modellerinde bu ilke açıkça çiğnenmiştir.
• Gözlem ile Model Uyuşmazlığı: Matematiksel hesapların neticeleri ile gökyüzünde bizzat müşahede edilen gezegen büyüklükleri ve parlaklıkları arasında telafisi kabil olmayan uçurumlar mevcuttur.

İbnü'l-Heysem'in Batlamyus'a yönelttiği en öldürücü darbe, astronomi tarihinde Ekuant (Muaddilü'l-Mesîr) Noktası olarak bilinen varsayımdır. Batlamyus, gezegenlerin gökyüzündeki hız değişimlerini ve geri hareketlerini açıklamak için gezegenin taşıyıcı küresinin (deferent) merkezinden farklı bir hayalî nokta belirlemiş ve gezegenin bu 'ekuant' noktasına göre eşit zamanlarda eşit açılar taradığını iddia etmiştir.

İbnü'l-Heysem bu varsayımın ontolojik çelişkisini şöyle teşhir eder:

1. Merkezsiz Dönüş İmkânsızdır: Katı ve şeffaf bir gök küresi, ancak kendi geometrik ve kütlevî merkezi etrafında düzgün bir hızla dönebilir. Bir kürenin, kendi merkezi dışındaki haricî ve hayalî bir noktaya göre düzgün hızla dönmesi fiziksel olarak muhaldir.
2. Hızın Yapay Olarak Değişmesi: Ekuant kabul edildiğinde, küre kendi merkezine göre bir hızlanıp bir yavaşlamak zorunda kalır. Göksel ve bozulmaz kabul edilen feleklerin bu şekilde düzensiz ivmelenmesi metafiziksel ve fiziksel bir fecaattir.
3. Hayalî Çizgilerin Hükümranlığı: İbnü'l-Heysem, Batlamyus'un gökyüzünü gerçek gök cisimleri yerine 'hayalî çizgilerin ve mevhûm noktaların' oyuncağı haline getirdiğini haykırmıştır.

Batlamyus astronomisinin iç çelişkilerini ortaya koyarken İbnü'l-Heysem, onun iki ana eseri olan el-Mecistî (Almagest) ile daha sonra yazdığı Kitâbü'l-İktisâs (Gezegensel Hipotezler / Planetary Hypotheses) arasındaki derin tutarsızlıkları tek tek sergilemiştir.

İbnü'l-Heysem'in tespit ettiği temel uyuşmazlıklar:

• Teorik Geometri ile Maddî Model Uçurumu: Almagest'te gezegen hareketleri sadece geometrik daireler ve çizgilerle hesaplanırken; İktisâs'ta bu hareketler iç içe geçmiş üç boyutlu şeffaf küreler (felekler) şeklinde tasvir edilmiştir. Fakat Almagest'teki matematiksel hesapların çoğu, İktisâs'taki katı küreler mekaniğine uygulandığında feleklerin birbirini parçalaması gerekmektedir.
• Episikl (Tedvîr Feleği) Hareketi: Gezegenin üzerinde döndüğü küçük episikl çemberinin, ana kürenin yüzeyinde nasıl tutunduğu ve ne tür bir fiziksel tahrikle döndüğü konusunda Batlamyus iki eserinde birbiriyle taban tabana zıt açıklamalar yapmıştır.

İbnü'l-Heysem, bir bilginin kendi eserleri arasında bu denli büyük tenakuzlar barındırmasını, kurulan teorinin hakikatten uzak olduğunun açık bir delili saymıştır.

Batlamyus'un astronomik modellerindeki en bariz gözlemsel çelişki Ay teorisinde ortaya çıkmaktadır. Batlamyus, Ay'ın ikinci eşitsizliğini (eveksiyon) açıklayabilmek için o denli aşırı bir eksantrik ve episikl mekanizması kurmuştur ki, bu modele göre Ay yerberiye (perigee - Dünya'ya en yakın nokta) ulaştığında Dünya'ya apojedekinin (en uzak nokta) neredeyse yarı mesafesine kadar yaklaşmalıdır.

İbnü'l-Heysem bu modelin saçmalığını şu şekilde kanıtlamıştır:

«Eğer Batlamyus'un Ay modeli doğru olsaydı, Ay yerberiye geldiğinde gökyüzündeki görünür çapı apojedekinin iki katı, yani yüzey alanı ve parlaklığı dört katı büyüklükte görünmeliydi. Oysa çıplak gözle dahi yapılan basit rasatlar göstermektedir ki, dolunay zamanlarında Ay'ın görünür çapında böylesi devasa bir büyüme asla vuku bulmamaktadır.»

Bu itiraz, safi masa başı matematiksel hesapların gökyüzü müşahedesiyle nasıl yerle bir edilebileceğinin astronomi tarihindeki en parlak örneklerinden biridir.

Güneş'e olan yakınlıkları sebebiyle gökyüzünde Güneş'ten hiçbir zaman belirli bir açıdan fazla uzaklaşamayan iç gezegenler (Utârid / Merkür ve Zühre / Venüs), Batlamyus sisteminin en zayıf halkasını teşkil ediyordu. Özellikle Merkür'ün eliptik yörüngesinden kaynaklanan karmaşık hareketleri dairesel feleklerle izah edebilmek için Batlamyus, episikl merkezinin hareket ettiği dairesel eksantriğin merkezini de başka bir küçük daire üzerinde döndürmek zorunda kalmıştı.

İbnü'l-Heysem'in bu konudaki tenkitleri:

• Mekanik İmkânsızlık: Feleklerin her biri somut birer gövde olduğuna göre, bir feleğin merkezinin uzayda hayalî bir daire çizerek dönmesi fiziksel bir tahrik mekanizmasıyla izah edilemez.
• Enlem (Arz) Salınımları: Batlamyus, iç gezegenlerin ekliptik düzleminin altına ve üstüne çıkışlarını (enlem hareketleri) açıklamak için episikl düzlemlerinin eğiminin periyodik olarak bir aşağı bir yukarı salındığını (titreştiğini) varsaymıştır. İbnü'l-Heysem, katı kürelerin bu şekilde sallantılı bir hareket yapamayacağını, bunun ancak bir illüzyon olabileceğini ispatlamıştır.

İbnü'l-Heysem, Batlamyus'u tenkit etmekle kalmamış, Maķāle fî Hey'eti'l-Âlem (Evrenin Yapısı Üzerine Risale) adlı eseriyle alternatif ve tutarlı bir fiziksel kozmoloji modeli inşa etmeye girişmiştir. Bu eserde kâinat, merkezinde hareketsiz Dünya'nın bulunduğu, dışa doğru Ay, Merkür, Venüs, Güneş, Mars, Jüpiter, Satürn, Sabit Yıldızlar ve nihayet en dışta Atlas Feleği'nin (el-Felekü'l-A'zam) yer aldığı iç içe geçmiş şeffaf ve esîrî küreler bütünü olarak tasvir edilir.

Bu modelin devrimci yönleri şunlardır:

1. Boşluğun Reddi: Felekler arasında hiçbir boşluk (vakum) yoktur; her bir feleğin dış yüzeyi, bir sonraki feleğin iç yüzeyine tam olarak temas eder.
2. Fiziksel Kalınlık: Felekler geometrik çizgiler değil, gezegenin episikl hareketini içine alabilecek belirli bir radyal kalınlığa sahip somut cisimlerdir.
3. Hareketin İntikali: En dış felekten en iç feleğe doğru hareketin nasıl intikal ettiği mekanik ve ontolojik prensiplerle açıklanmıştır.

Bu eser, İbrânîce ve Lâtinceye çevrilerek (Liber de Mundo et Caelo) Avrupa skolastik astronomisinin temel ders kitabı haline gelmiştir.

İbnü'l-Heysem'in eş-Şukûk alâ Batlamyus adlı eseriyle insanlık düşünce tarihine kazandırdığı en büyük miras, sistemik bilimsel şüphecilik metodolojisidir. René Descartes'tan asırlar önce İbnü'l-Heysem, bir ilim talebesinin hakikate ulaşabilmesi için bütün otoritelerden bağımsızlaşması gerektiğini ilan etmiştir.

İbnü'l-Heysem'in bilim felsefesinin ahlâkî ilkeleri:

• Âlimlerin Yanılabilirliği: En büyük dâhiler dahi olsa hiçbir insanın sözü mutlak hakikat değildir. Batlamyus faziletli bir hekim ve hendesecidir, ancak insan olması hasebiyle yanılmıştır.
• Öz Tenkit (Kendi Fikrine Düşman Olmak): İbnü'l-Heysem der ki: «Araştırmacı, başkalarının fikirlerini incelerken gösterdiği şüpheyi, bilhassa kendi fikirlerine karşı da göstermeli; kendi teorilerinin zayıf noktalarını amansızca aramalıdır.»
• Bürhânın Hâkimiyeti: İlimde çoğunluğun ittifakı veya kadim gelenek değil; yalnızca matematiksel ispat ve kontrollü tecrübî gözlem (i'tibâr) hakem tayin edilebilir.

İbnü'l-Heysem'in Batlamyus modellerine yönelttiği bu köklü tenkitler, İslâm coğrafyasında asırlar sürecek muazzam bir astronomi reformu hareketini ateşlemiştir. İbnü'l-Heysem'in açtığı bu tenkit çığırı, doğrudan 13. yüzyılda kurulan Merâga Rasathanesi'ne ve oradan Şam'a uzanmıştır.

Tarihî dönüşüm basamakları:

1. Nasîrüddîn-i Tûsî ve 'Tûsî Çifti' (Tusi Couple): İbnü'l-Heysem'in ekuant itirazını çözmek için Tûsî, iki dairesel hareketten doğrusal salınım üreten geometrik teoremini geliştirmiştir.
2. Müeyyedüddîn el-Urdî ve Kutbüddîn-i Şîrâzî: Gezegenlerin hız ve yörünge sapmalarını ekuant noktası kullanmadan izah eden 'Urdî Lemması'nı inşa etmişlerdir.
3. İbnü'ş-Şâtır'ın Kusursuz Modelleri: 14. yüzyılda Şam Emeviyye Camii muvakkiti İbnü'ş-Şâtır, ekuantı tamamen ortadan kaldıran ve Ay'ın görünür çap hatasını sıfırlayan modeller geliştirmiştir.
4. Nicolaus Copernicus'un Yararlandığı Kaynaklar: Modern bilim tarihçilerinin (Willy Hartner, George Saliba, Noel Swerdlow) kesin olarak ispatladığı üzere Kopernik, 1543 tarihli De revolutionibus adlı eserinde Güneş merkezli modeli kurarken Tûsî Çifti'ni ve İbnü'ş-Şâtır'ın geometrik çizimlerini harfi harfine kullanmıştır.

İbnü'l-Heysem için gökyüzünü araştırmak, hendesî çizgilerle hesaplar yapmaktan ibaret kuru bir meşgale değil; Kâinat Mimarının varlık sahnesine nakşettiği ezelî intizamı, hikmeti ve vahdeti temaşa etme ibadetidir. Ona göre optik ilmindeki ışığın (nûr) yayılış kanunları ile semavat feleklerinin ahenkli deveranı aynı küllî nizamın iki farklı aynasıdır.

İbnü'l-Heysem'in kozmik tevhid anlayışının nihai neticeleri:

• Tenzihte Zirve: Yaratıcı'nın yarattığı gökler noksanlıktan, kaostan ve yapay yalpalamalardan münezzehtir. Eğer bir astronomi modeli göklerde bir çelişki veya yalpalama gösteriyorsa, hata gökte değil, beşerin noksan modelindedir.
• Basiret ve İ'tibâr: Kur'ân-ı Kerîm'in emrettiği «Gözünü çevir de bak, bir çatlak, bir kusur görebilir misin?» (Mülk, 3) âyet-i celilesi, İbnü'l-Heysem'in ilim hayatının temel pusulası olmuştur.
• Hakîkate Vuslat: İbnü'l-Heysem ömrünün sonunda şu ölümsüz tespiti yapmıştır: «Gençliğimden beri insanları fırkalara ayıran kanaatleri araştırdım. Anladım ki Allah'a yaklaştıracak en yüce yol, hakikati aramak; O'nun yarattığı nizamdaki hikmeti akıl ve bürhân ile kavramaktır.»