İbnü'l-Esîr el-Cezerî ve En-Nihâye fî Garîbi'l-Hadîs: Ruhanî Temsiller ve Peygamberî Hikmetlerin Esrârı Külliyatı

Mecdüddîn Ebü's-Saâdât el-Mübârek b. Muhammed el-Cezerî İbnü'l-Esîr (544-606 / 1149-1210), Cizre doğumlu olup İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en parlak kardeşler üçlüsünün en büyüğüdür. Ortanca kardeşi İzzeddîn İbnü'l-Esîr büyük tarih klasiği el-Kâmil fi't-Târîh'in müellifi; küçük kardeşi Ziyâeddîn İbnü'l-Esîr ise belâgat başyapıtı el-Meselü's-Sâir'in yazarıdır. Mecdüddîn ise hadis, lügat ve fıkıh ilminin tartışmasız pîridir.

Musul Atabegleri Zengîlerin sarayında vezirlik ve divan reisliği yapmış, Selâhaddîn-i Eyyûbî devrinin haçlı seferleri fırtınalarında hem devlet idaresine aklı selimle yön vermiş hem de medreselerde binlerce talebe yetiştirmiştir. Ömrünün sonlarına doğru felç geçirerek ayakları tutmaz olunca, dünyevî vazifelerden el çekmiş; Musul yakınlarındaki köşkünde kendisini tamamen hadis-i şeriflerin derinliklerini keşfetmeye vakfetmiştir.

Felçli haliyle talebelerine imlâ ettirdiği eserler, İslâm kütüphanelerinin en kıymetli hazineleri arasına girmiştir. Bu eserlerin başında, hadis edebiyatının şahikası olan en-Nihâye fî Garîbi'l-Hadîs ve'l-Eser gelir.

Resûlullâh (s.a.v.), 'Cevâmiu'l-Kelim' (az sözle sonsuz manalar ifade etme) mucizesine sahipti. Kureyş'in en fasih lehçesiyle konuşur, Arap kabilelerinin en nadide, en hikmetli kelimelerini yerli yerinde kullanırdı. Zaman geçtikçe ve İslâm coğrafyası genişledikçe, hadislerde geçen bazı kadim kelimeler avam ve hatta ulema tarafından tam anlaşılamaz hale geldi; bu kelimelere 'Garîbü'l-Hadîs' denildi.

İbnü'l-Esîr, Ebû Ubeyd el-Kāsım b. Sellâm, İbn Kuteybe ve Ebû Ubeyd el-Herevî gibi seleflerinin çalışmalarını cem' ederek, hadislerde geçen binlerce garîb kelimeyi alfabetik bir sözlük nizamında bir araya getirdi. Ancak onun eseri kuru bir sözlük değildir.

Bir kelimenin geçtiği hadisin bağlamını (esbâb-ı vürûd), lafzın kök iştikakını (etimolojisini) ve o lafzın insan ruhundaki tasavvufî yankısını tahlil eder. İbnü'l-Esîr'e göre bir hadisteki tek bir garîb kelime, kâinatın yaratılış sırlarından nefsin gizli marazlarına kadar uzanan bir hikmet anahtarıdır.

en-Nihâye'de İbnü'l-Esîr, gayb ve melekût âlemine dair hadislerdeki lafızları tevil ederken Ehl-i Sünnet'in tenzih ilkesi ile irfanın bâtınî basiretini mükemmel bir ahenkle mezceder. Hadislerde geçen 'Allah'ın arşı su üzerindeydi', 'Hacerü'l-Esved cennetten indi', 'Kalem ilk olarak Levh'e yazdı' gibi rivayetlerdeki kelimeleri lügavî ve ontolojik tahlillere tâbi tutar.

Hadis Lafzı	Zâhirî Anlamı	İbnü'l-Esîr'in İrfanî Tahkîki
El-Amâ (الْعَمَاء)	İnce bulut, karanlık.	Mahlûkat yaratılmadan önceki Zât-ı Bârî'nin idrâk ötesi tecerrüdü ve Gaybü'l-Guyûb mertebesi.
Es-Sâk (السَّاق)	Bacak, baldır.	Kıyamet gününün dehşeti, hakikatlerin bütün çıplaklığıyla açığa çıkması ve kudret tecellîsi.
El-Kadem (الْقَدَم)	Ayak, adım.	Cenâb-ı Hakk'ın cehennemin azgınlığını teskin için takdir ettiği son ilahî sınır ve nizam.
Es-Sıbga (الصِّبْغَة)	Boya, renk.	Fıtrat-ı ilâhiyye ve kalbin iman nuruyla bütünüyle boyanarak nurlanması hali.

Mücessime ve Müşebbihe'nin lafzî sapkınlıklarına set çeken İbnü'l-Esîr, Arap dilinin istiare ve mecaz zenginliğini kullanarak hadislerin nebevî nurunu tenzih zirvesinde muhafaza etmiştir.

Resûl-i Ekrem Efendimiz'in hadislerinde sıkça yer alan 'Mümin müminin aynasıdır', 'Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir', 'Kalp, çöldeki kuş tüyü gibidir' misallerini tahlil eden İbnü'l-Esîr, teşbihlerin pedagojik ve metafizik gayelerini açıklar.

Ayna istiaresini şerh ederken, aynanın pas tutması ile kalbin günahlarla kararması (reyn) arasındaki ontolojik paralelliğe dikkat çeker. Aynanın sureti aksettirmesi gibi, kâmil müminin de kardeşine Hakk'ın isim ve sıfatlarının tecellîlerini aksettiren bir mer'ât-ı ilâhiyye olduğunu beyan eder.

Rüyalara dair hadislerde geçen 'Sâlih rüya nübüvvetin kırk altıda biridir' ifadesindeki kırk altı sayısının nebevî vahiy süreciyle olan matematiksel nisbetini tahlil ederek, misâl âleminin berzah kapılarını aralar.

İbnü'l-Esîr'in hadis ilmindeki diğer dev şaheseri Câmiu'l-Usûl li-Ahâdîsi'r-Resûl'dür. Müellif bu eserinde, İslâm dünyasının temel kabul ettiği altı büyük hadis kitabını (Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve Muvatta') muazzam bir tasnif usûlüyle bir araya getirmiştir.

Tekrarları ayıklamış, senedleri kısaltmış, ancak her hadisin lafız varyantlarını ve fıkhî-itikadî hükümlerini titizlikle muhafaza etmiştir. Konuları fıkıh, ahlâk, tefsir, cihat, zühd ve fedâil başlıkları altında öyle bir nizamla dizmiştir ki, bir arayış sahibi dakikalar içinde aradığı nebevî sünneti bütün rivayet kanallarıyla önünde bulur.

Bu eser, hadis ilmini dağınık rivayetler yığını olmaktan çıkarıp, İslâm medeniyetinin amelî ve ahlâkî anayasası haline getiren bir metodoloji mucizesidir.

İbnü'l-Esîr'in ömrünün nihayetinde ulaştığı hakikat, hadis ilminin gayesinin lafız ezberlemek değil, Resûlullâh (s.a.v.)'in ahlâkıyla ahlâklanmak (Tahalluk bi-Ahlâkıllâh ve Resûlihî) olduğudur.

O, felçli yatağında talebelerine hadis yazdırırken gözyaşları içinde şöyle demiştir: 'Resûlullâh'ın ağzından çıkan her bir kelime, ölü kalpleri dirilten bir âb-ı hayattır. Kim onun garîb bir kelimesini anlayıp kalbine nakşederse, Peygamber Efendimiz'in nûrundan bir hisse almış olur.'

en-Nihâye, sekiz asırdır İslâm âleminde tefsircilerin, fâkihlerin, muhaddislerin ve mutasavvıfların başucu kitabı olmuş; Süyûtî'den Zebîdî'ye, İbn Hacer'den Osmanlı âlimlerine kadar bütün büyük muhakkikler bu ummandan kana kana içmiştir.

Mecdüddîn İbnü'l-Esîr'in hadis ilmine kazandırdığı en anıtsal eser, İslâm dünyasının en sahih altı hadis kitabını (Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve Mâlik'in Muvatta'ı) tek bir fihristte cem' ettiği Câmiu'l-Usûl fî Ehâdîsi'r-Resûl adlı 15 ciltlik dev külliyattır.

İbnü'l-Esîr, tekrarlanan rivayetleri elemiş, isnad zincirlerini hülâsa etmiş ve hadisleri alfabetik fıkıh ve ahlâk bablarına göre tanzim etmiştir. Hadislerde geçen zor kelimelerin lügavî izahlarını bizzat metinlerin altına haşiye olarak ekleyerek hadis araştırmacılarının önündeki bütün engelleri kaldırmıştır. Bu eser, daha sonra İbn Hacer el-Askalânî ve Süyûtî gibi büyük allâmelerin temel istinadgâhı olmuştur.

İbnü'l-Esîr'den evvel Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm, İbn Kuteybe ve Ebû Ubeyd el-Herevî gibi âlimler Garîbü'l-Hadîs kitapları yazmışlardı; ancak bu eserler hadis metinlerinin gelişi güzel sıralanması veya müsned tertibine göre yazıldığı için aranan bir kelimeyi bulmak saatler alıyordu.

İbnü'l-Esîr, en-Nihâye'de kök harflere göre (Arap alfabesinin 28 harfini ilk harf ve ikinci harf esasına göre) tam alfabetik ve modern sözlük standardında bir tasnif kurmuştur. Üstelik önceki bütün kaynakları tarayarak hiçbir nâdir kelimeyi dışarıda bırakmamış; her kelime için Arap şiirinden, cahiliye darb-ı mesellerinden ve Kur'an âyetlerinden şâhidler getirmiştir. Bu sebeple en-Nihâye, yazıldığı günden bugüne aşılamayan rakipsiz bir şaheser olarak kalmıştır.

Hadis metinlerinde Cenâb-ı Hakk'ın nüzûlü, yedullah (Allah'ın eli), vechullah, semavî arş ve melekût tasvirleri gibi müteşâbih ifadeler yer alır. Mücessime ve Müşebbihe bu ifadeleri zâhirî manalarına hamlederek Cenâb-ı Hakk'a cismaniyet atfetmiş; Mûtezile ise nassları inkâra yeltenmiştir.

İbnü'l-Esîr, en-Nihâye'de Ehl-i Sünnet tenzih akidesinin en parlak müdafaasını yapmıştır. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) Arap dilinin en fasih edibi olduğunu vurgulayarak, bu ifadelerin Arap belâgatındaki mecâz, istiare, kinaye ve temsil sanatları olduğunu lügavî delillerle ortaya koymuştur. Örneğin 'Allah'ın eli' tabirinin 'İlâhî kudret ve inayet', 'Allah'ın nüzûlü'nün ise 'Rahmet ve icabetin tecellîsi' olduğunu beyan ederek akîdeyi şüphelerden muhafaza etmiştir.

İslâm tarihinde Cizre (Cezîre-i İbn Ömer) menşeli İbnü'l-Esîr ailesi kadar ilme damga vurmuş ikinci bir hanedan bulmak nâdirdir. Bu ulu aileden yetişen üç kardeş, İslâm ilimlerinin üç ayrı kutbunu teşkil etmiştir:

• Büyük Kardeş - Mecdüddîn İbnü'l-Esîr: Hadis ve fıkıh sahasında en-Nihâye ve Câmiu'l-Usûl'ün müellifi.
• Ortanca Kardeş - İzzeddîn İbnü'l-Esîr: Tarih ilminin tartışmasız şahı olan el-Kâmil fi't-Târîh ve sahâbe ansiklopedisi Üsdü'l-Gâbe'nin müellifi.
• Küçük Kardeş - Ziyâeddîn İbnü'l-Esîr: Belâgat ve edebiyat teorisinin şaheseri el-Meselü's-Sâir fî Edebi'l-Kâtib ve'ş-Şâir'in müellifi ve Selâhaddîn Eyyûbî'nin veziri.

Bu üç dâhi kardeş, Selâhaddîn-i Eyyûbî devrinin ilim ve irfan omurgasını inşa ederek İslâm medeniyetinin Haçlı istilasına karşı manevî ve entelektüel kalesini kurmuşlardır.