İbnü'l-Cezzâr el-Kayrevânî ve Siyâsetü's-Sıbyân: İslam Tarihinin İlk Müstakil Çocuk Sağlığı, Pediatri ve Terbiye Külliyâtı

Kuzey Afrika'nın ilim ve maneviyat başkenti Tunus Kayrevan'da doğup yaşayan Ebû Ca'fer Ahmed b. İbrâhim b. Ebî Hâlid el-Cezzâr (898–979), Mağrip tıp ekolünün kurucu babası ve İslam tıp ahlakının abidevi şahsiyetidir. Hem babası hem de amcası hekim olan köklü bir tabip ailesinden gelen İbnü'l-Cezzâr, hekim İshak b. Süleyman el-İsrâilî'nin talebesi olarak yetişmiştir.

İbnü'l-Cezzâr, zengin saray hekimliğini reddederek Kayrevan'da halkın içinde yaşamayı seçmiş; her cuma günü yoksulları bilabedel muayene edip ilaçlarını kendi eczanesinden bilaücret karşılamıştır. Vefat ettiğinde arkasında altın ve gümüş değil, kendi eliyle yazdığı yirmi beş kental (tonlarca) tıp kitabı bırakmıştır.

«Tıp sanatı, Allah'ın kullarına merhamet kapısıdır; bu kapıdan para kazanmak için değil, ıstırabı dindirmek için girilir.» — İbnü'l-Cezzâr

İbnü'l-Cezzâr'ın dünya tıp tarihine en büyük orijinal katkısı, Siyâsetü's-Sıbyân ve Tedbîrühüm (Çocukların Bakımı, Büyütülmesi ve İdaresi) adlı şaheseridir. Bu eser, antik çağdan o güne kadar genel tıp kitaplarının içinde küçük birer bölüm olarak geçiştirilen çocuk sağlığı konusunu, dünya tarihinde ilk kez müstakil bir monografi olarak ele almıştır.

İbnü'l-Cezzâr, çocuğun yetişkin bir insanın küçük bir kopyası (minyatürü) olmadığını; fizyolojisi, mizacı, bağışıklık sistemi, sindirimi ve ruhsal gelişimiyle tamamen kendine has, apayrı bir varlık olduğunu ilk kez bilimsel bir dille ilan etmiştir. 22 fasıldan oluşan eser, modern pediatrinin doğum belgesi niteliğindedir.

İbnü'l-Cezzâr çocuk sağlığını doğumdan değil, anne karnındaki ilk günlerden başlatır. Anne adayının beslenmesi, ruh hali ve çevresel şartlarının doğrudan fetüsün beden ve ahlak yapısını şekillendirdiğini belirtir.

Hamilelikte aşırı sıcak ve soğuk banyolardan, ağır yük taşımaktan, şiddetli üzüntü ve öfkeden kaçınılmasını; taze, hafif ve kan yapıcı gıdalarla beslenilmesini kurala bağlamıştır. Gebeliğin son aylarında perine bölgesinin zeytinyağı ve papatya yağıyla masaj yapılarak doğuma hazırlanması gibi modern ebelik tekniklerinin ilk tariflerini sunmuştur.

Doğum anında ebenin (kābile) dikkat etmesi gereken asepsi kurallarını tek tek sıralayan İbnü'l-Cezzâr, bebeğin dünyaya gelişindeki ilk dakikaları şöyle tanzim eder:

1. Göbek Bağı Kesimi: Göbek kordonunun dört parmak mesafeden temiz bir iple bağlanıp steril bir aletle kesilmesi ve zeytinyağlı temiz bezle sarılması.
2. Göz Hijyeni: Yeni doğanın gözlerinin ılık su ve gül suyuyla temizlenerek doğum kanalı enfeksiyonlarından (yenidoğan konjonktiviti) korunması.
3. Ilık Tuzlu Banyo: Bebeğin cildindeki verniks tabakasını nazikçe temizlemek ve cildini kuvvetlendirmek için ılık hafif tuzlu suyla yıkanması.
4. Gevşek Kundaklama: Bebeğin uzuvlarını sıkıp kan dolaşımını engellemeyecek, sadece omurgayı destekleyecek yumuşak keten bezlerle kundaklanması.

İbnü'l-Cezzâr, yeni doğan için anne sütünün yerini hiçbir gıdanın tutamayacağını ısrarla vurgular. Kolostrumun (ağız sütü) bebeğin ilk aşısı olduğunu ve meconium'un (ilk dışkı) atılmasını sağladığını açıklar.

Annenin sütünün yetmediği durumlarda seçilecek sütannenin (murdıa) sadece biyolojik değil, ahlaki vasıflarını da şart koşmuştur:

«Sütanne seçerken onun beden sağlığına, dişlerine, ten rengine baktığın gibi; ahlakına, sabrına ve hilmine de bak. Zira süt, çocuğun hem etine hem de ahlakına karışır; öfkeli ve huysuz bir kadının sütü çocuğu hırçın yapar.»

Sütün kalitesini test etmek için tırnak testi (sütün tırnak üzerinde dağılmadan damla halinde durması) ve su testi gibi pratik yöntemler geliştirmiştir.

Siyâsetü's-Sıbyân'ın en zengin fasılları, bebeklik çağı patolojilerine ayrılmıştır. İbnü'l-Cezzâr özellikle diş çıkarma dönemindeki ağrı, ateş, diş eti şişmesi ve ishalleri inceler. Diş etlerinin tavşan yağı veya zeytinyağıyla ovulmasını, bebeğe çiğnemesi için meyan kökü verilmesini tavsiye eder.

Ağız içi pamukçuk (kandida) enfeksiyonlarına karşı dut şurubu ve nar çiçeği suyu; bebeklik gaz sancılarına (kolik) karşı rezene ve anason yağıyla karın masajı; kulak akıntılarına karşı ılık badem yağı damlatılması gibi son derece şefkatli ve yan etkisiz tedavi protokolleri vazetmiştir.

Râzî'nin çiçek ve kızamık ayrımını derinleştiren İbnü'l-Cezzâr, çocuklarda görülen döküntülü hummaların izolasyonunu ve karanlık, havadar odalarda bakımını şart koşar. Döküntülerin göz korneasında leke bırakmaması için gül suyu pansumanları uygulatmıştır.

Ayrıca Akdeniz havzası çocuklarında sık görülen mesane taşlarının teşhisini yapmış; ameliyatsız taş düşürme diyetleri ve ılık oturma banyoları formüle etmiştir.

İbnü'l-Cezzâr, çocukları erken yaşta ağır derslerle bunaltmaya karşı çıkar. Oyun oynamanın çocuğun fıtrî hakkı ve en temel beden terbiyesi olduğunu savunur:

«Oyun, çocuğun kaslarını gerer, bedenindeki fazla nemi dağıtır, neşesini artırır ve zihnini açar. Çocuğu oyundan men etmek onun fıtratını söndürmektir.»

Çocuğun uyku düzeni, odasının havalandırılması ve banyodan sonra yapılan hafif yağ masajlarının sinir sistemini yatıştırıcı tesirlerini modern fizyoterapi ilkeleriyle örtüşen bir berraklıkla tarif etmiştir.

İbnü'l-Cezzâr pedagoji sahasında da çağının fersah fersah ötesindedir. Çocukların dayakla, korkuyla ve tehditle terbiye edilmesine kesinlikle karşı çıkmıştır. Çocuğun korkutulmasının onun ödlek, yalancı ve iki yüzlü bir karaktere bürünmesine yol açacağını belirtir.

Öfke patlamaları yaşayan çocukların dikkatinin başka yöne çekilmesini (distraction technique), güzel davranışların övgü ve küçük mükâfatlarla pekiştirilmesini öğütlemiştir. Bu prensipler, günümüz çocuk psikolojisinin ve pozitif ebeveynlik modellerinin temelini teşkil eder.

İbnü'l-Cezzâr'ın eserleri, vefatından kısa süre sonra 11. yüzyılda Tunuslu mütercim Constantinus Africanus tarafından Latinceye çevrilerek İtalya'daki Salerno Tıp Okulu'na taşınmıştır. Eserleri (özellikle seyahat tıbbı başyapıtı Zâdü'l-Müsâfir / Latince: Viaticum ve Siyâsetü's-Sıbyân), Montpellier, Paris ve Bologna üniversitelerinde asırlarca temel ders kitabı olarak okutulmuştur.

İbnü'l-Cezzâr'ın çocuk hekimliğine kazandırdığı ölümsüz miras:

• Pediatrinin Müstakilleşmesi: Çocuk hastalıklarını bağımsız bir klinik uzmanlık haline getirmesi.
• Koruyucu Pediatri: Tedaviden ziyade doğum öncesi ve sonrası hijyen ve doğru emzirmeyi öncelemesi.
• Sevgi Temelli Pedagoji: Çocuğun ruhsal esenliğini bedensel sağlığın ayrılmaz şartı kabul etmesi.

Sihravemen Külliyâtı olarak sunduğumuz bu 10 fasıllık monografi, çocuk sağlığının bu kutlu Mağrip pirini saygıyla anmaktadır.