İbnü'l-Cevzî ve Sıfatü's-Safve: Zühdün Aslı, Nefis Muhasebesi, Sahâbe ve Selef Âriflerinin İhlas Ahlakı Külliyatı

İslâm ilimler tarihinin en üretken, cesur, hatip ve çok yönlü allâmelerinden biri olan Ebû'l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî el-Bağdâdî (510-597 / 1116-1201), bilinen adıyla İbnü'l-Cevzî, Abbâsî hilâfetinin payitahtı Bağdat'ta doğmuş ve yaşamıştır. Hanbelî mezhebinin büyük fakihi, müfessir, muhaddis, tarihçi ve devrinin en tesirli vaizidir.

Bağdat camilerinde kurduğu vaaz kürsülerinde on binlerce insan toplanır; halifeler, vezirler, âlimler ve avam onun cezbedici hitabeti karşısında gözyaşlarına boğulurdu. Rivayet edilir ki onun vaazlarıyla yüz binden fazla insan günahlarına tövbe etmiş, yirmi binden fazla gayrimüslim İslâm ile şereflenmiştir. Bizzat kendisi hayatı boyunca yüzlerce cilt eser kaleme almış, telif ettiği kitapların yonttuğu kamış kalemlerin talaşlarıyla vefatında cenaze suyunun ısıtılmasını vasiyet etmiştir.

İbnü'l-Cevzî bir yandan Telbîsü İblîs eseriyle şeriattan sapan sahte dervişleri, felsefî sapmaları ve hurafeleri en sert dille tenkit ederken; diğer yandan Sıfatü's-Safve ve Saydu'l-Hâtır gibi başyapıtlarıyla hakiki nebevî zühdün, kalbî edebin ve saf tasavvufun en hararetli müdafii olmuştur.

İbnü'l-Cevzî'nin en kıymetli biyografik şaheseri olan Sıfatü's-Safve (Seçkinlerin Sıfatları), Ebû Nuaym el-İsfahânî'nin meşhur Hilyetü'l-Evliyâ'sının eleştirel bir gözle taranması, tasfiye edilmesi ve yeniden inşa edilmesiyle vücut bulmuştur.

İbnü'l-Cevzî, Hilye'yi derin bir takdirle karşılamakla birlikte, eserde geçen bazı zayıf ve uydurma rivayetleri, aşırı şatahat sözlerini ve sünnet ölçüleriyle bağdaşmayan aşırı riyazet menkıbelerini ayıklamıştır. O, zühdü hurafelerden ve tembellikten arındırıp; bizzat amel, ilim, cihad ve ahlâk ile kaim olan Asr-ı Saadet çizgisine oturtmayı hedeflemiştir.

Eser; Peygamber Efendimiz'den (s.a.v.) başlayarak sahabe, tâbiîn, tebe-i tâbiîn ve sonraki asırlarda yaşamış 1031 seçkin şahsiyetin (safve) hayatını ve ahlâkî faziletlerini dört cilt halinde kaydeder. Eserin en mümtaz hususiyeti, İslâm tarihinde ilk kez kadın velîlere ve âbidatlara çok geniş ve müstakil bir yer ayırmış olmasıdır.

İbnü'l-Cevzî eserine Fahr-i Kâinât Efendimiz'in (s.a.v.) zühdünü anlatarak başlar. Ona göre zühd; dünyayı terk edip bir köşeye çekilmek, kirli elbiseler giymek veya açlıktan helak olmak değildir. Hakiki zühd; dünyaya sahip olmak fakat dünyanın kalbe girmesine izin vermemektir.

Rasûlullah (s.a.v.) devlet reisiydi, ordu komutanıydı, aile reisiydi; lakin hasır üzerinde yatar, vefat ettiğinde geride ne bir dinar ne de bir dirhem bırakırdı. Zırhı bir Yahudi'de rehindeydi.

Kezâ Dört Halife ve Aşere-i Mübeşşere; fetihlerle İslâm coğrafyası hazinelerle dolup taşarken bile mütevazı hayatlarından zerre taviz vermemişlerdir. Hz. Ömer'in sırtındaki on iki yamalı hırka, Hz. Ebû Bekir'in vefatında devlete iade ettiği maaşı ve Hz. Ali'nin kılıcını satmak zorunda kaldığı fakirlik halleri, İbnü'l-Cevzî'nin kaleminde birer fazilet destanına dönüşür.

Sıfatü's-Safve'yi klasik tabakat kitaplarından ayıran en muazzam cihet, İslâm tarihindeki kadın zâhid ve ârifelerin biyografilerine gösterdiği eşsiz ihtimamdır. İbnü'l-Cevzî yüz elliden fazla saliha ve âbide kadının hayatını kaydeder.

Başta Hz. Fâtıma, Hz. Âişe, Hz. Hatice olmak üzere; ilahî aşkın sembolü Râbiatü'l-Adeviyye, kocasının şehadetinden sonra ömrünü ibadete adayan Muâze el-Adeviyye, gece ibadetinin sultanı Ümmü Harûn ve Bağdat'ın gizli kadın velîleri anlatılır.

İbnü'l-Cevzî erkeklere seslenir: 'Nice kadınlar vardır ki, onların takvâsı ve geceleri döktüğü gözyaşları, binlerce gafil erkeğin ameline bedeldir. Zühd ve marifet cinsiyette değil, kalbin saffetindedir!'

İbnü'l-Cevzî, Sıfatü's-Safve'de aktardığı menkıbeleri sadece birer tarihî anekdot olarak bırakmaz; aralara serpiştirdiği derin muhasebelerle okuyucunun vicdanını sarsar. Bu yönüyle eser, onun bir diğer başyapıtı olan Saydu'l-Hâtır'ın (Avlanan Fikirler) ruhunu taşır.

Ona göre insanın en büyük düşmanı, amellerine hayran olması (ucb) ve başkalarını küçük görmesidir. İbnü'l-Cevzî selef âriflerinin şu kaidesini nakleder: 'Kendi nefsini meclisteki köpekten üstün gören kimse, zühdün kapısından içeri adım atmamış demektir.'

Hakiki ârif, daima kendi kusurlarıyla meşguldür; başkalarının ayıplarını araştırmaya vakit bulamaz. Gece ibadetinde ağlayan, gündüz halk içinde bir hizmetkâr gibi koşturan kimse hakiki sâfîdir.

İbnü'l-Cevzî'nin Sıfatü's-Safve'deki en mühim teolojik manifestosu, İlimsiz zühdün felaket olduğu tezidir. Müellif, fıkıh ve hadis bilmeden sırf kendi aklıyla ve aşırı riyazetlerle ibadete dalan câhil sofileri şiddetle uyarır. Şeytanın en kolay avladığı kimseler, ilimden nasipsiz dindarlardır.

Ona göre hakiki zâhid; Süfyân es-Sevrî, Abdullah b. Mübârek, Ahmed b. Hanbel ve İmam Şâfiî gibi hem ilmin zirvesinde olan hem de takvâda en önde yürüyen allâmelerdir. İlim amelin rehberidir; amelsiz ilim vebal, ilimsiz amel ise dalâlettir.

İbnü'l-Cevzî der ki: 'Bir fıkıh meselesini öğrenip ümmetin helâl ve haramını tayin etmek, gece sabaha kadar nâfile namaz kılmaktan daha faziletlidir; zira ilmin menfaati bütün ümmete, nâfile namazın menfaati ise sadece ferde aittir.'

Eserde nakledilen yüzlerce menkıbenin ortak teması, dünyanın geçiciliği ve faniliğidir. İbnü'l-Cevzî dünyanın bizzat kendisinin (toprak, ağaç, maden) مذmum olmadığını; مذmum olan şeyin, insanı Allah'tan alıkoyan dünya sevgisi ve hırsı olduğunu vurgular.

İbnü'l-Cevzî selefin şu hikmetini aktarır: Dünyalık senin elinde olabilir, cebinde durabilir; bunda hiçbir beis yoktur. Yeter ki o kalbine girmesin! Gemi suyun üzerinde yüzdüğü müddetçe selamettedir; fakat su geminin içine girerse onu batırır.

Hakiki ihlas, ameli işlerken Allah'tan başka hiçbir şahidi, övgüyü ve mükâfatı kalpten arzu etmemektir. İbnü'l-Cevzî der ki: 'İnsanların görmesi için amel etmek riyâdır; insanların görmesinden korkarak ameli terk etmek de riyâdır. Hakiki ihlas, Allah'ın seni her iki afetten de muhafaza etmesidir.'

İbnü'l-Cevzî'yi doğru anlamak için onun iki meşhur eserini birlikte okumak zaruridir: Telbîsü İblîs (Şeytanın Hileleri) ve Sıfatü's-Safve.

Telbîsü İblîs'te o, tasavvuf adı altında İslâm akidesine sokuşturulan hülûl, ittihad, haramları mubah sayma (ibâhiyye), semâ meclislerindeki taşkınlıklar ve tembellik gibi bid'atları cerrah neşteriyle kesip atar. Ancak bu tenkitleri gören bazı kimseler onun tasavvufa tamamen düşman olduğunu zannederler.

İşte Sıfatü's-Safve, bu zannı çürüten bir cevaptır. İbnü'l-Cevzî sapkın dervişleri reddederken; hakiki zühd ve takvâ ehlini bağrına basar, onların menkıbelerini gözyaşlarıyla kaleme alır. O, tasavvufun düşmanı değil; tasavvufun Kur'ân ve Sünnet potasında saflaşmasının en büyük muhafızıdır.

Sıfatü's-Safve, sadece bir biyografi kitabı değil; aynı zamanda Arap edebiyatının ve belâgatinin bir şaheseridir. İbnü'l-Cevzî'nin akıcı, kalplere işleyen, şiirlerle ve hikmetli mesellerle örülü üslûbu okuyucuyu büyüler.

O, bir velînin hayatını anlatırken kuru tarihî bilgiler vermekle yetinmez; onun iç dünyasındaki buhranları, seher vakitlerindeki iniltilerini, ölüm anındaki vuslat neşesini bir tiyatro sahnesi gibi canlı tasvir eder. Bu sebeple eser, asırlardır vaizlerin, hatiplerin ve mürşitlerin en zengin malzeme menbaı olmuştur.

İbnü'l-Cevzî'nin Sıfatü's-Safve'si, adının da müjdelediği gibi bir 'Safvet' (duruluk, arılık, berraklık) çağrısıdır. Tüketim hırsının, gösteriş çılgınlığının ve manevî buhranların insanlığı esir aldığı modern dünyada; bu eserin sayfalarından yükselen zühd nefesi kalplere hayat bahşeder.

Selef-i Sâlihîn'in izinde yürümek; dünyadan el etek çekip dağlara kaçmak değil, hayatın tam merkezinde dimdik durarak kalbi Allah ile diri tutmaktır.

İbnü'l-Cevzî bize şunu fısıldar: Yüzünü fanilerden Çevir, ameline güvenme, nefsini daima sorgula ve Safve meclisinin kervanına katıl! Sıfatü's-Safve, hakiki takvâ ve ihlas yolcularının başucu kitabı olarak kıyamete kadar nûr saçmaya devam edecektir.