İbnü'l-Cellâb el-Bağdâdî: et-Tefrî', Mâlikî Fıkhının Ana Omurgası ve Mağrib-Irak Fıkıh Sentezi Külliyâtı

Hicrî IV. asırda, Hanefî mezhebinin beşiği ve hilafetin merkezi Bağdat'ta Mâlikî fıkhının bayraktarlığını yapan ve mezhebin nazariyatını zirveye taşıyan en büyük allâme Ebü'l-Hasan Alî b. el-Hüseyn b. Bündâr el-Bağdâdî (ö. 378 / 988), meşhur lakabıyla İbnü'l-Cellâb'dır.

İbnü'l-Cellâb, devrin Mâlikî reisi Ebû Bekir el-Ebherî'nin en seçkin ve zeki talebesidir. Ebherî'nin ders halkasında İmam Mâlik'in el-Muvatta'ını, İbnü'l-Kāsım'ın rivayetlerini ve Medine fıkhının usûlünü tahkik etmiş; ardından kendi bağımsız ders halkasını kurarak Irak coğrafyasında Mâlikî mezhebini en üst seviyede temsil etmiştir.

İbnü'l-Cellâb, fıkıhtaki derin vukufu, meseleleri fer'î kollara (tefrîât) ayırmadaki dehası ve duru üslûbuyla meşhur olmuştur. Kādî Abdülvehhâb el-Bağdâdî gibi dâhiler onun rahle-i tedrisinde yetişmiştir. 378 (988) senesinde Bağdat'ta vefat ettiğinde geride Mâlikî mezhebini asırlarca besleyen ölümsüz bir hukuk kütüphanesi bırakmıştır.

İslâm hukuk tarihinde Mâlikî mezhebi genellikle Hicaz (Medine), Mısır ve Mağrib-Endülüs havzalarıyla anılır. Halbuki mezhebin usûl ve fürûda felsefî ve metodolojik intizam kazanmasında Irak Mâlikî Mektebi'nin rolü hayati ehemmiyete haizdir.

Bağdat'taki Mâlikî uleması (İsmâil b. İshak el-Cehdamî, Ebû Bekir el-Ebherî, İbnü'l-Cellâb ve Kādî Abdülvehhâb); bir taraftan İmam Ebû Hanîfe'nin geliştirdiği re'y, istihsân ve kıyas mantığını yakından tanımış, diğer taraftan İmam Mâlik'in 'Amel-i Ehl-i Medîne' (Medine halkının ameli) ve hadis omurgasını savunmuşlardır.

İbnü'l-Cellâb, işte bu iki büyük mektebin kavşağında durarak Mâlikî mezhebine eşsiz bir mantıkî intizam ve fıkhî sistematik kazandırmıştır. Irak Mâlikîliği, nasları dondurmadan hayatın dinamizmine cevap veren en esnek ve derinlikli fıkıh mekteplerinden biridir.

İbnü'l-Cellâb'ın şaheseri olan Kitâbü't-Tefrî' (Kollara Ayrılma / Detaylandırma Kitabı), Mâlikî mezhebinde kaleme alınmış en derli toplu, kapsamlı ve sistemli fürû-i fıkıh metnidir. O devre kadar Sahnûn'un el-Müdevvene'sinde soru-cevap ve rivayet yığını halinde dağınık bulunan binlerce fıkhî hükmü İbnü'l-Cellâb ilk defa modern bir kanun kitabı gibi fasıl fasıl tasnif etmiştir.

Eser; ibadetler (taharet, namaz, zekat, oruç, hac), muamelat (alım-satım, kira, şirketler, vedia, rehin), aile hukuku (nikah, talak, nafaka), ceza hukuku (hudûd, kısas, diyet) ve kazâ (yargılama usûlü) bölümlerini harika bir mantık örgüsüyle işler.

Her ana meselenin altında muhtemel bütün ihtimalleri (farazî fıkıh) ve alt kolları (tefrî'ât) tek tek sıralar. Bu sebeple eser, kadıların masasında dâimâ bir fetva ve hüküm terazisi olarak yer almıştır.

Mâlikî fıkhının kurucu metni olan el-Müdevvene, İmam Mâlik'in en büyük talebesi İbnü'l-Kāsım'ın rivayetlerine dayanır. Ancak mezhep içinde İbn Vehb, Eşheb b. Abdilazîz, İbnü'l-Mâcişûn ve Esed b. el-Furât gibi diğer dev talebelerin de farklı görüş ve rivayetleri mevcuttur.

İbnü'l-Cellâb, et-Tefrî'inde bu rivayetleri körü körüne aktarmaz; mezhebin küllî kaidelerine en uygun olanını, 'el-Meşhûr' (en yaygın ve muteber) ve 'er-Râcih' (delili en kuvvetli) olanını belirler. İbnü'l-Kāsım'ın görüşünü ana eksen almakla birlikte, zaruret ve maslahat icap ettiğinde Eşheb veya İbn Vehb'in içtihadlarını tercih eder.

Bu tahkik kabiliyeti, Mâlikî fıkhını tek bir râvinin tekelinden kurtararak geniş ve müreffeh bir mezhep bünyesine kavuşturmuştur.

İmam Mâlik'in usûlünde Amel-i Ehl-i Medîne (Peygamber şehri Medine'nin nesilden nesile aktarılan kesintisiz tatbikatı), âhâd (tek kanaldan gelen) haberlerden daha kuvvetli bir hüccet kabul edilir. Zira binlerce sahabe ve tâbiînin bizzat görerek amel ettiği bir sünnet, bir kişinin rivayet ettiği sözden daha kesindir.

İbnü'l-Cellâb, et-Tefrî'inde Medine amelinin fıkhî zeminini Bağdat'ın re'y ve hadis meclislerine karşı büyük bir kudretle müdafaa etmiştir. Ezanın okunuş tarzı, namazda iftitah tekbirinden sonra ellerin salınması (sedl), fıtır sadakasının miktarı ve sâir meselelerde Medine amelinin 'yaşayan mütevatir sünnet' olduğunu ispat etmiştir.

İbnü'l-Cellâb'a göre İslâm, sadece kitaplardaki harflerden ibaret değil; Hz. Peygamber'in (s.a.v.) kurduğu Medine cemiyetinin kesintisiz rûhî ve amelî mirasıdır.

İbnü'l-Cellâb, fıkhî hükümleri sadece nakletmekle kalmaz; her hükmün arkasındaki hikmeti ve illeti (ta'lîl) tahlil eder. Yeni ortaya çıkan ve nasslarda açıkça zikredilmeyen meseleleri, mezhebin kökleşmiş ana kaidelerine kıyas ederek çözme ameliyesine Tahrîc denir.

İbnü'l-Cellâb, Mâlikî fıkhının en kudretli tahrîc üstadıdır. İslâm hukukunun gayesi olan kamu yararını (Maslahat-ı Mürsele) ve kötülüğe giden yolları önceden tıkama prensibini (Sedd-i Zerâi') fevkalade bir adalet mîzanıyla işletir.

Bir akitte görünüşte meşru gibi duran fakat neticesinde faiz veya haksız kazanca yol açacak hileleri (hiyel) Sedd-i Zerâi' kılıcıyla iptal eder. Onun bu metodolojisi, fıkhı şekilci bir hileler manzumesi olmaktan çıkarıp ahlâkî bir adalet nizamına dönüştürmüştür.

İbnü'l-Cellâb'ın et-Tefrî'i, vefatından sonra Mağrib, Endülüs ve Mısır'da Mâlikî ulemasının en mühim müracaat menbaı olmuştur. Kādî Ebû Muhammed Abdülvehhâb el-Bağdâdî, et-Telkīn ve el-Meûne eserlerinde hocası İbnü'l-Cellâb'ın ibarelerini aynen muhafaza etmiştir.

Endülüs'ün büyük fıkıh dehası İbn Rüşd el-Ced (büyükbaba İbn Rüşd), el-Beyân ve't-Tahsîl ile el-Mukaddimâtü'l-Mümehhedât'ında İbnü'l-Cellâb'ı 'mezhebin en dakik fakihlerinden biri' olarak tavsif eder. Yine torun İbn Rüşd'ün meşhur mukayeseli fıkıh klasiği Bidâyetü'l-Müctehid'inde Mâlikî mezhebinin görüşleri serdedilirken et-Tefrî' ana kaynaklar arasındadır.

Nihayetinde Mâlikî mezhebinin anayasası sayılan Şeyh Halîl b. İshak'ın Muhtasar'ında İbnü'l-Cellâb'ın tahrîc ve tercihleri mezhebin en sahih hükmü olarak metne dercedilmiştir.

et-Tefrî'in ibâdât bölümü, kul ile Rabbi arasındaki münasebeti hem fıkhî bir hassasiyetle hem de derin bir takvâ şuuruyla tanzim eder. İbnü'l-Cellâb, vesveseyi ibadeti ifsat eden şeytânî bir tuzak olarak görür; bu sebeple taharette ve namazda dinde zorluk olmadığını ('Yüsr' prensibini) savunur.

Namaz kılarken kalbin tekbir esnasında masivadan tecerrüd etmesi gerektiğini, rükû ve secdede tadîl-i erkânın sadece şekil değil imanın bir tezâhürü olduğunu vurgular. Oruçta mide ile beraber dilin ve gözün de oruç tutmasını şart koşar.

Zekatta malın temizlenmesi sırrını, hacda ise Arafat ve Kâbe'nin ruhanî vuslat meydanı olduğunu fıkhî hükümlerin içine nakşeder.

İbnü'l-Cellâb'ın fıkıh dehasının en parlak tezâhürü ticaret ve muâmelât bahsindedir. İslâm iktisadının iki büyük düşmanı olan Ribâ (faiz) ve Garar (akitte haksız kazanca ve aldanmaya yol açan belirsizlik) meselelerini derinlemesine tahlil etmiştir.

Akidlerde rızanın tam olması, malın kusurunun gizlenmemesi, karaborsacılığın (ihtikâr) şiddetle menedilmesi hususunda Mâlikî mezhebinin katı adalet ölçülerini serdeder. Toprak mülkiyeti, ortaklıklar (şirket-i inan, mudârabe), selem akdi ve kiralama hükümlerinde hem üreticiyi hem tüketiciyi koruyan muazzam bir içtimaî adalet sistemi kurar.

Onun bu fıkhî görüşleri, İslâm medeniyetinin Bağdat'tan Kurtuba'ya kadar asırlarca süren ticarî güven ve refahının hukukî garantisi olmuştur.

İbnü'l-Cellâb el-Bağdâdî, Bağdat'ta yaşamış olmasına rağmen eseri et-Tefrî' bilhassa Kuzey Afrika (Mağrib) ve Endülüs medreselerinde bir efsaneye dönüşmüştür. Kayrevan'dan Fas Karaviyyin Medresesi'ne, Tuleytula'dan Kurtuba Camii'ne kadar Mâlikî talebeleri bu eseri ezberleyerek kadılık icazeti almışlardır.

Onun eseri olmasaydı Mâlikî mezhebi, Müdevvene'nin karmaşık rivayetleri arasında kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya kalabilirdi. İbnü'l-Cellâb, dağınık inci tanelerini tek bir gerdanlıkta birleştiren usta bir kuyumcu gibi Medine fıkhını sistemleştirmiştir.

İbnü'l-Cellâb'ın mirası; adaleti nassın zâhirinde, merhameti fıkhın bâtınında arayan ve aklı naklin emrine veren muazzam bir İslâm hukuku âbidesidir. O, İslâm ilim semasında ebediyen hürmetle anılacak bir adalet kutbudur.