İslâm astronomi tarihinin en yetkin gözlemcilerinden ve matematikçilerinden biri olan Ebü'l-Hasen Ali b. Abdirrahmân b. Ahmed b. Yûnus es-Sadefî el-Mısrî (ö. 399/1009), Fâtımî Halifeleri el-Azîz-Billâh ve el-Hâkim-Biemrillâh dönemlerinde Kahire'de yaşamıştır.

Mukattam dağının eteklerinde kurulan rasathanede bizzat tasarladığı devasa bakır usturlaplar, çeyrek daireler ve zâtü'l-halak (armillary sphere) aletleriyle kırk yıla yakın bir süre gökyüzünü taramıştır. Çağdaş batılı bilim tarihçisi George Sarton, İbn Yûnus'u 'kendi çağının tartışmasız en büyük astronom ve matematikçisi' olarak vasfetmiştir.

İbn Yûnus, gözlemlerini sadece teorik bir merakla değil, İslâm ibadet vakitlerinin, kıblenin hassas koordinatlarının ve takvim döngülerinin mutlak kesinlikle hesaplanması gayesiyle yürütmüştür.

İbn Yûnus'un ölümsüz eseri ez-Zîcü'l-Kebîrü'l-Hâkimî, 81 babdan meydana gelen anıtsal bir astronomi ansiklopedisidir. Bu zîcin en mühim vasfı, yalnızca çağdaş gözlemleri değil, kendisinden önceki İslâm astronomlarının (Battânî, Yahyâ b. Ebî Mansûr, Benî Mûsâ) ve antik Helenistik kaynakların kayıtlarını sistemli bir tenkide tâbi tutmasıdır.

Eserde yer alan Güneş ve Ay tutulması kayıtları o denli dakiktir ki, 19. yüzyılda Simon Newcomb gibi modern gökbilimciler, Dünya'nın dönme hızındaki seküler yavaşlamayı (ay ivmelenmesini) hesaplamak için İbn Yûnus'un Kahire tutulma verilerini referans almışlardır.

Zîc, Güneş'in enberi (apogee) noktasının yavaş hareketini ve ekliptik eğikliğini (meyl-i a'zam) 23° 35' olarak belirlemiş; bu değer modern teorik hesaplamalarla dakikası dakikasına örtüşmüştür.

Matematik tarihinde İbn Yûnus'un en büyük başarısı, 16. yüzyılda Tycho Brahe ve Jost Bürgi tarafından kullanılacak olan ve logaritmanın icadına zemin hazırlayan prosthaphairesis (çarpımı toplamaya dönüştürme) formülünü ilk kez keşfetmesidir.

Büyük sayıların çarpımının getirdiği hata payını ve işlem yükünü hafifletmek için şu trigonometrik özdeşliği kurmuştur:

2 cos(a) · cos(b) = cos(a + b) + cos(a - b)

Bu formül sayesinde iki açının kosinüslerinin çarpımı, iki açının toplam ve farklarının kosinüslerinin toplanıp ikiye bölünmesiyle kolayca bulunabilmiş; devasa küresel astronomi hesapları muazzam bir sürat ve hassasiyet kazanmıştır.

İbn Yûnus, astronomik gözlemler sırasında kısa zaman aralıklarını ölçmek amacıyla küçük genlikli sarkaçların (rakkas) salınım periyotlarını gözlemleyen ilk bilginlerden biridir.

İbn Hallikân ve sonraki biyografi yazarları, İbn Yûnus'un bir ipe bağlı ağırlığın salınımlarını sayarak gök cisimlerinin meridyen geçiş sürelerini belirlediğini kaydederler. Bu yöntem, Galileo'dan asırlar evvel sarkaç hareketinin zaman ölçümünde deneysel kullanımının öncü örneğidir.

Kahire camilerinin muvakkitleri, asırlar boyunca namaz vakitlerini İbn Yûnus'un hazırladığı ve saniyelere varan incelikteki Kitâbü'l-Mîkāt cetvellerine göre tanzim etmişlerdir.

İbn Yûnus, küresel trigonometri alanında sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant fonksiyonlarının açısal ilişkilerini son derece pratik cetvellere dökmüştür. 1° aralıklarla hesapladığı sinüs cetvelleri, açıların kesirleri için dördüncü derece interpolasyon kurallarını ihtiva eder.

Kıblenin küresel yöngüdümünü (azimut) tayin etmek için geliştirdiği küresel üçgen çözümleri, yerel enlem ve boylam farklarını doğrudan mihrap yönüne bağlayan analitik denklemler sunar.

Bu formüller, yalnızca Mısır coğrafyası için değil, Mağrip'ten Horasan'a kadar uzanan İslâm beldelerindeki cami inşalarında hendesî rehber vazifesi görmüştür.

İbn Yûnus'un ez-Zîcü'l-Hâkimî'si, Endülüs üzerinden Avrupa'ya intikal etmiş; Toledo ve Alfonsine Zîcleri'nin hazırlanmasında doğrudan kaynak olarak kullanılmıştır.

Batı dünyasında 'Ali ben Yunus' veya 'Ebn Iunis' adıyla hürmetle anılan allâme, Ay üzerindeki kraterlerden birine (Ibn Yunus Krateri) adını vererek evrensel bilim tarihindeki ölümsüz yerini tescillemiştir.

Onun çalışmaları, gökyüzü fiziğinin salt spekülasyon değil, ölçü, hendese ve matematiksel kesinlik üzerine kurulu ilâhî bir âyetler manzumesi olduğunu göstermiştir.