İbn Vahşiyye el-Kisevânî: Şevku'l-Müstehâm, Kadîm Hiyerogliflerin Çözümü, Hermesî Alfabeler ve Tabiat Havas Külliyâtı

İslâm ilim ve medeniyet tarihinin en esrarengiz ve dahi simalarından biri olan Ebû Bekir Ahmed b. Ali b. el-Muhtâr el-Kisevânî el-Keldânî, bilinen adıyla İbn Vahşiyye (ö. 318/930 civarı), Kûfe yakınlarındaki Kasîn (Kise) bölgesinde neşet etmiştir. Kendisi, antik Mezopotamya'nın köklü yerleşik ahalisi olan Nabatîler (Süryânî-Keldânî ziraat ve hikmet havzası) neslinden gelmektedir. Abbâsî hilâfetinin ilimlerin tercümesiyle altın çağını yaşadığı bir dönemde İbn Vahşiyye, Süryânîce, Pehlevîce, Grekçe ve kadîm Keldânîce dillerindeki kadîm metinleri Arapçaya aktararak İslâm tefekkürüne kazandırmıştır.

İbn Vahşiyye'nin temel misyonu, yalnızca bir dil tercümanlığı değil; Nûh tufanı öncesinden Babil kütüphanelerine, Mısır mabedlerindeki hiyeroglif kitabelerden Keldânî rasathanelerine kadar uzanan kadîm hikmeti, tevhid inancının ve İslâmî aklın süzgecinden geçirerek yok olmaktan kurtarmaktı. Müellifin Şevku'l-Müstehâm fî Ma'rifeti Rumûzi'l-Aklâm (Kalemlerin ve Yazı Tiplerinin Rumuzlarını Bilmeye Müştak Olanların Şevki) adlı eseri, dünya filoloji ve paleografi tarihinde benzeri görülmemiş bir devrim niteliğindedir.

Batı merkezli bilim tarihi anlatısı, Mısır hiyerogliflerinin ilk kez 1822 yılında Fransız dilbilimci Jean-François Champollion tarafından Rosetta Taşı vasıtasıyla çözüldüğünü iddia eder. Oysa modern araştırmalar (özellikle Dr. Okasha El-Daly'nin British Museum ve dünya yazma kütüphanelerindeki vesikalarla ispatladığı üzere), İbn Vahşiyye'nin Champollion'dan tam 930 yıl önce hiyerogliflerin sırrını çözdüğünü ve Kıptîce ile hiyeroglif arasındaki fonetik bağı kurduğunu ortaya koymuştur.

İbn Vahşiyye, Şevku'l-Müstehâm adlı eserinde Mısır tapınaklarındaki hiyeroglif işaretlerini tek tek çizmiş, her bir işaretin hangi sese ve Arap alfabesindeki hangi harfe tekabül ettiğini tam bir doğruluk tablosuyla açıklamıştır. O, hiyerogliflerin salt resim veya büyü simgeleri değil; harf, ses ve determinatif (anlam belirleyici) unsurlar içeren gelişmiş bir alfabe sistemi olduğunu ilk tespit eden filologdur. Nitekim Avusturyalı şarkiyatçı Joseph von Hammer-Purgstall, 1806 yılında İbn Vahşiyye'nin bu eserini Londra'da İngilizce tercümesiyle birlikte neşretmiş, Champollion'un da bu neşirden haberdar olduğu tarihi bir hakikat olarak kayıtlara geçmiştir.

İbn Vahşiyye Şevku'l-Müstehâm eserinde yalnızca Mısır hiyeroglifleriyle yetinmemiş; antik dünyanın bilinen 93 farklı gizli ve açık alfabe sistemini deşifre etmiştir. Bu alfabeler arasında şunlar yer alır:

• Kalem-i Hermesiye (Hermetik Yazılar): İdrîs aleyhisselâm ile irtibatlandırılan, hikmet ve simya sırlarını muhafaza eden üç farklı kadîm Mısır kalemi.
• Kalem-i Keldâniyye ve Bâbiliyye: Babil kâhinlerinin ve rasat bilginlerinin göksel konumları kaydettiği çivi yazısı ve ideografik semboller.
• Kalem-i Süryâniyye-i Kadîme (Estrangelo): İlk devir tevhid ehline ait kadîm semitik kutsal yazılar.
• Kalem-i Kıptiyye ve Nûbiyye: Nil vadisinin kutsal dili ve ses değerleri.
• Kalemü'l-Kevâkib ve'l-Eflâk: Yedi gezegenin hareketlerine, açılarına ve saatlerine göre tanzim edilmiş hususi ebced remizleri.

Müellifin geliştirdiği kriptoloji ve epigrafi metodolojisi, her bir yabancı sembolün Arapça karşılığını, mahrecini ve kullanım gayesini verir. Bu yönüyle eser, tarihin ilk paleografik karşılaştırmalı sözlüğüdür.

İbn Vahşiyye'nin alfabe araştırmaları salt kuru bir dilbilimsel merakın mahsulü değildir; onun zemininde derin bir kozmik semiotik yatar. Müellife göre kâinat, Cenâb-ı Hakk'ın 'Kün' (Ol) emriyle yazılmış muazzam bir Kitâb-ı Kebîr-i Mübîndir. Yeryüzündeki her bir bitki, maden, gezegen ve su damlası, bu ilâhî kitabın birer kelimesi ve harfidir.

Antik peygamberler ve hakîmler, varlığın dilini çözebilmek için harfleri şekillendirmişlerdir. Bu sebeple harf, sadece bir sesin kağıttaki izdüşümü değil; göksel bir enerjinin ve manevi bir nûrun yeryüzündeki هندsesidir (geometrisidir). İbn Vahşiyye, harflerin açıları, noktaları ve eğrilerinin evrendeki çekim alanlarıyla rezonans içinde olduğunu savunarak İslâmî Havas ilminin ve Hurûf felsefesinin en kadîm köklerini şerh etmiştir.

İbn Vahşiyye'nin dünya çapındaki ikinci devasa eseri el-Filâhatü'n-Nabatıyye (Nabatî Tarımı), yaklaşık bin beş yüz sayfalık bir tabiat ansiklopedisidir. Bu eser, modern bilim tarihçileri tarafından 'Ortaçağın en kapsamlı ziraat, botanik ve ekoloji kitabı' olarak kabul edilir. Eserde toprak türleri, su kaynaklarının tespiti, tohumların ıslahı, gübreleme kimyası, aşı teknikleri ve bitki hastalıkları son derece dakik bir gözlemle ele alınır.

Ancak eserin en çarpıcı yönü, ziraati gökyüzü ilmiyle (ilm-i felek) ve tabiat havasıyla birleştirmesidir. İbn Vahşiyye, hangi tohumun Ay'ın hangi menzilinde ekilmesi gerektiğini, Güneş ve gezegen döngülerinin bitki özsuyunun (rütuubet-i garîziyye) yükselişine etkilerini deneysel kayıtlarla açıklar. Bu yönüyle eser, bugün 'biyodinamik tarım' olarak adlandırılan ekolojik felsefenin bin yıl önceki en kâmil prototipidir.

İbn Vahşiyye'nin eserlerinde tabiat, mekanik ve ölü bir madde yığını değil; rûhâniyeti, canı ve melekûtî vazifelileri olan canlı bir organizmadır. Havâssü'l-Eşyâ (Eşyanın Gizli Hassaları) ilmi kapsamında müellif, bitkilerin kokuları, renkleri ve kimyasal özleriyle insan aurası ve mizacı arasındaki ilişkiyi inceler.

Örneğin üzerlik tohumunun (harmal) mekândaki negatif tesirleri ve süflî dalgaları dağıtma kudretini, safranın kalp neşesini ve letâif hafifliğini artıran frekansını, sığla ağacı buhurunun zihni odaklama ve berzah rüyalarını netleştirme tesirini fiziko-ruhanî temellerle izah eder. Bu açıklamalar, büyü veya hurafelerden tamamen uzak; maddeye yerleştirilmiş ilâhî hassaların keşfi sadedindedir.

Keldânî medeniyetinin gökyüzü gözlemlerindeki dehasını İslâm tevhidiyle buluşturan İbn Vahşiyye, 28 Ay menzilinin (Menâzilü'l-Kamer) yeryüzündeki biyolojik ve meteorolojik olaylarla birebir örtüştüğünü gösterir. Ay'ın su menzillerinden geçerken denizlerdeki gelgitler kadar bitkilerin köklerindeki su hareketlerini de hızlandırdığını tespit etmiştir.

Aynı şekilde Güneş ve Satürn saatlerinin madenlerin kristalleşme hızına, Merkür saatlerinin zihnî idrak ve yazma kabiliyetine, Venüs saatlerinin ise nebatâtın çiçek açma ve koku salgılama kimyasına olan tesirlerini Keldânî rasatlarına dayanarak kaydetmiştir. Bu sistem, meşru bir felekiyat araştırması olup kaderi bilme iddiası değil, sünnetullâhın tabiattaki kanunlarını okuma çabasıdır.

İbn Vahşiyye, antik kültürlerdeki 'tılsım' kavramını paganist bir putperestlikten arındırarak rasyonel ve matematiksel bir zemine oturtmuştur. Ona göre kadîm hakîmlerin ve Hz. Süleyman aleyhisselâmın istimal ettiği mühürler, evrendeki ilâhî هندse kanunlarının (kutsal geometri) madenler üzerine aksettirilmesidir.

Belli geometrik oranlara sahip bir vefk veya mühür, nasıl ki bir mercek güneş ışınlarını tek bir noktada toplayıp ateş yakabiliyorsa; kâinattaki melekûtî nurları ve zikir frekanslarını da o noktada teksif (yoğunlaştırma) eden birer manevî anten vazifesi görür. Mühr-i Süleymân'ın altıgen yapısı, gök ile yerin, nâr ile nûrun, celâl ile cemâlin mükemmel dengesini temsil eder.

İslâm âlimleri İbn Vahşiyye hakkında iki farklı mülahazada bulunmuşlardır. İbnü'n-Nedîm el-Fihrist'inde onu 'kadîm dilleri en iyi bilen, tercümeleriyle hazineler açan büyük bir muhakkik' olarak över. İbn Haldûn ise Mukaddime'sinde onun el-Filâhatü'n-Nabatıyye eserini ziraat ilminin şaheseri olarak zikreder; ancak eserin içine karışmış olan antik pagan Keldânî inançlarına karşı okuyucuyu teyakkuzda olmaya çağırır.

İbn Vahşiyye'nin büyüye ve yıldızlara tapınmaya asla meyletmediği, bilakis bunları tarihin bir kaydı olarak aktardığı, kendi şahsî inancında ise Allah'ın mutlak kudretine ve vahdâniyetine teslim olduğu açıktır. O, eserin mukaddimesinde açıkça şunu vurgular: 'Müessir-i hakîkî yalnız Allah'tır; sebepler ise O'nun kudretinin önündeki perdelerden ibarettir.'

Sihravemen İlimler Külliyâtı, İbn Vahşiyye'nin bin yılı aşkın mirasını modern dijital dünyada ihya etmeyi şerefli bir vazife bilir. Şevku'l-Müstehâm'da deşifre edilen kadîm alfabeler, bugün sitemizin interaktif simülatörlerinde, Kutsal Geometri Stüdyosu'nda ve Vefk Matrisi hesaplayıcılarında matematiksel algoritmalar halinde yaşamaktadır.

İbn Vahşiyye'nin açtığı çığır, bâtıl hurafelere teslim olmadan, kadîm medeniyetlerin bilgi birikimini Kur'an ve Sünnet'in rehberliğinde keşfetme cehdidir. Kalemlerin sırrını çözen bu büyük dahi, bize harfin bir kemik, mânânın bir rûh, kâinatın ise okunmayı bekleyen ilâhî bir mushaf olduğunu ebediyen hatırlatmaktadır.