İbn Tufeyl ve Hayy b. Yakzân: Fıtrî İrfân ve İttisâl Metafiziği Külliyâtı

Endülüs medeniyetinin 12. yüzyıldaki altın çağında hekim, vezir ve filozof olarak parlayan Ebû Bekir İbn Tufeyl (v. 581/1185), Meşşâî felsefe ile İşrâkī-tasavvufî keşfi mezceden muazzam bir tefekkür köprüsü kurmuştur. İbn Sînâ'nın remzî risalelerinden ilham alarak kaleme aldığı Hayy b. Yakzân (Uyanık Oğlu Diri), dünya edebiyatının ve düşünce tarihinin ilk felsefî romanı kabul edilir. İbn Tufeyl bu eserde; herhangi bir toplum, dil, vahiy ve dinî telkin olmaksızın, sırf akl-ı selîm ve tabiat tefekkürüyle büyüyen bir insanın en yüksek metafizik hakikate (İttisâl makamına) nasıl ulaşacağını ispatlar.

Eserdeki her şahıs ve mekân derin birer tasavvufî remizdir. Hayy (Diri), insanın fıtratındaki saf, lekesiz ve ilahi nefhadan pay alan can cevherini; Yakzân (Uyanık), asla uyumayan ve daima tecelli eden Akl-ı Fa'âl'i (Vahiy ve İlhâm kaynağını); ıssız Cezîre (Ada), kirlenmemiş fıtrî yaratılış mahallini simgeler. Romanın ilerleyen kısımlarında dahil olan Âsâl, şeriatın bâtınî ve mistik hikmetini derinlemesine kavrayan arifi; Selâmân ise halkın maslahatını gözeten zâhir ulemasını ve avamın hukukunu remzeder.

Hayy'ın tekâmülü yedişer yıllık yedi devreye ayrılmıştır: 1. Devre (0-7 yaş): Bir ceylan tarafından emzirilip büyütülmesi, duyusal algıların gelişimi. 2. Devre (7-14 yaş): Hayvanlarla arasındaki farkı sezmesi, alet yapımı, örtünme ve ateşi keşfetmesi. 3. Devre (14-21 yaş): Ceylan-annesinin ölümüyle bedenin ardındaki görünmez hayatî rûhu araması ve anatomi incelemesi. 4. Devre (21-28 yaş): Cisimlerin suret ve madde ayrımını, dört unsuru (ateş, hava, su, toprak) ve evrensel birliği kavraması. 5. Devre (28-35 yaş): Gökyüzü, felekler ve yıldızların hareketinden hareket ettirici İlk İlke'yi (Vâcibü'l-Vücûd) aklen bulması. 6. Devre (35-42 yaş): Yaratıcı'nın sıfatlarını tefekkür ederek nefsini O'na benzetme (teşebbüh bi'l-İlâh) çabası. 7. Devre (42-49 yaş): Bedenî bağları tamamen aşarak zâtî müşâhede ve İttisâl haline gark olması.

Hayy'ın zihinsel uyanışındaki en kritik kırılma, kendisini emziren ceylanın vefatıdır. Ceylan hareketsiz kaldığında Hayy, onun organlarını tek tek muayene eder; bedeninde gözle görülür bir eksiklik bulamaz. Kalbini yardığında sol karıncığın boş olduğunu görür. Buradan hareketle anlar ki; cesedi ayakta tutan şey bu et ve kemik değil, bedeni terk eden latif, ruhanî ve görünmez bir cevherdir (Rûh-ı Hayvânî). Bu keşif, Hayy'ı kaba materyalizmden metafizik idrake yükselten ilk basamak olur.

Hayy, 28 yaşından sonra gözlerini gökyüzüne çevirir. Gezegenlerin, Güneş'in ve Ay'ın kusursuz bir ahenk, dairesel nizam ve ölçüyle döndüğünü müşahede eder. Kendi kendine sorar: Bu muazzam âlem ezelî midir yoksa sonradan mı yaratılmıştır (hâdis midir)? Her iki ihtimali de derinlemesine tartar: Şayet âlem sonradan yaratılmışsa, onu yokluktan varlığa çıkaran kudretli, ilim sahibi bir Fâil-i Muhtar şarttır. Şayet ezelî ise, sonlu cisimlerin hareketi sonsuz bir muharrike muhtaçtır. Her iki ihtimal de onu tek bir zarurî sonuca götürür: Varlığı kendinden olan, cisim ve mekândan münezzeh Vâcibü'l-Vücûd (Allah).

Yaratıcı'nın varlığını kesin delillerle bulan Hayy, O'nun sıfatlarını tefekküre başlar. Yaratıcı noksanlıktan münezzeh (Kuddûs), her türlü kemal sıfatıyla muttasıftır. Hayy anlar ki, O'nu bilmek ve O'na benzemek ruhun en yüce gayesidir. Kendisinde bulunan hayvanî arzuları en aza indirir; sadece hayatta kalacak kadar meyve ve tohum yer, bedenini temiz tutar, mağarasında gözlerini kapatıp dönerek feleklerin hareketini taklit eder ve zihnini bütünüyle Zât-ı Hakîkî'ye kilitler.

İbn Tufeyl'in felsefesinde 'İttisâl', beşerî aklın Akl-ı Fa'âl ile ve ilahi tecelli ile doğrudan birleşmesi, aradaki kesafet perdelerinin kalkmasıdır. Hayy, 40'lı yaşlarında riyazet ve murakabeyle öyle bir makama ulaşır ki; artık delil arayan mantık susar, yerini saf ruhanî zevk, vecd ve müşâhede alır. Bu makamda Hayy; nefsini, benliğini ve bütün kâinatı unutur; yalnızca Hakk'ın ebedî nurunu seyreder. İbn Tufeyl bu hali 'tavsifi mümkün olmayan, ancak tadanın bileceği ilahi lezzet' olarak niteler.

Günün birinde komşu adadan uzlete çekilmek üzere bu adaya gelen âbid ve arif Âsâl, Hayy ile karşılaşır. Ona konuşmayı öğretir. Hayy kendi keşfettiği tevhid, melekût ve âhiret hakikatlerini anlattığında; Âsâl hayretler içinde kalır. Zira Hayy'ın vahiy olmadan akıl ve keşifle ulaştığı bütün esaslar, Hz. Peygamber'in tebliğ ettiği şeriatın özüyle tıpatıp aynıdır. İbn Tufeyl burada felsefe ile dinin, akıl ile naklin iki ayrı hakikat değil, tek bir hakikatin iki yüzü olduğunu tescil eder.

Âsâl ile Hayy, Selâmân'ın hükümdar olduğu diğer adaya geçerler. Hayy, cemiyetteki insanlara hakikatin saf bâtınî vechesini, dünya hırsından arınmayı ve zâtî tefekkürü anlatmak ister. Ancak insanların çoğunun ibadetleri sadece şekilden ibaret gördüğünü, dünya metaına hırsla sarıldığını ve derin hakikatleri kavrayacak kabiliyette olmadığını görür. Hayy, Hz. Peygamber'in insanlara neden zâhirî hükümler, misaller ve teşbihlerle hitap ettiğinin ilahi hikmetini o an anlar. Zira avam için şeriatın zahirî hudutları toplumsal nizamın ve ahlakın yegane teminatıdır. Bunun üzerine Hayy ve Âsâl, kimsenin itikadını sarsmamak adına adaya geri döner ve ömürlerini ibadetle tamamlarlar.

İbn Tufeyl'in bu ölümsüz şaheseri; modern insanın maruz kaldığı bilgi kirliliği, sahte algılar, ideolojik yönlendirmeler ve tüketim çılgınlığı karşısında bir panzehirdir. İnsan fıtratı bozulmadığı müddetçe, kâinat kitabı doğru okunduğunda her vicdan Yaratıcı'yı bulacak kabiliyettedir. Hakikat arayışı dışarıdan dayatılan dogmalarla değil; içsel arınma, derin tefekkür ve ilahi sevgiyle nihayete erer.