Ebû Bekir İbn Tufeyl ve Hayy b. Yakzân: Fıtrî Akıl, Tabiat Felsefesi ve İşrâkî Vahdet Külliyâtı

Ebû Bekir Muhammed b. Abdilmelik b. Muhammed b. Tufeyl el-Kaysî (yaklaşık 500-581 / 1106-1185), Endülüs İslâm felsefesinin İbn Bâcce ile İbn Rüşd arasındaki en mühim halkasıdır. Gırnata yakınlarındaki Vâdîâş’ta (Guadix) doğan İbn Tufeyl; tıp, astronomi, riyâziye, fıkıh ve hikmet ilimlerinde derinleşmiş, devrinin en seçkin hekimleri ve mütefekkirleri arasına girmiştir.

Muvahhidler Devleti’nin hükümdarı Ebû Ya'kûb Yûsuf’un başhekimi ve veziri olan İbn Tufeyl, sadece bir saray hekimi değil, hükümdarın en yakın felsefî müşaviri olmuştur. Aristo külliyâtının şerh edilmesinin lüzumunu görerek genç İbn Rüşd’ü saraya takdim eden ve onu Aristo’yu şerh etmeye teşvik eden bizzat İbn Tufeyl’dir. Böylece Endülüs felsefesinin altın çağının başlamasında tayin edici bir rol oynamıştır.

«Nefsaniyetin kesafet perdelerini yırtan kimse, eşyânın hakikatini nuranî bir müşâhede ile seyreder; bu müşâhedede akıl ile zevk, felsefe ile irfan tek bir kandilde birleşir.» — İbn Tufeyl

İbn Tufeyl, Meşşâî akılcılığı ile İbn Sînâ’nın son döneminde işaret ettiği 'el-Hikmetü’l-Meşrikiyye' (Doğu/İşrâk Hikmeti) irfânını meczederek felsefe tarihinin ilk felsefî romanı kabul edilen Hayy b. Yakzân’ı kaleme almıştır.

İbn Tufeyl eserinde iki varoluş ihtimali zikreder: Birincisi, Ekvator altında iklimi en mutedil bir adada çamurun mayalanması ve ilâhî nefhanın (rûh) taalluk etmesiyle meydana gelen 'kendiliğinden doğuş' (hayât-ı cismâniyye); ikincisi ise yakındaki bir adanın prensesi tarafından zulümden korunmak için sandık içinde denize bırakılan bir bebeğin kıyıya vurmasıdır.

Her iki rivayette de Hayy, henüz kundaktayken yavrusunu kaybetmiş bir ceylan tarafından emzirilir ve büyütülür. Bu başlangıç, insanın tabiatın bağrında hiçbir beşerî dil, kültür, dinî nas veya gelenekle karşılaşmadan saf fıtratıyla var oluşunu simgeler. Hayy'ın ilk hocası tabiat, ilk terbiyecisi şefkat timsali ceylandır.

• Duyusal İdrak Dönemi (0-7 Yaş): Hayvanların seslerini taklit etme, bedensel zayıflığını idrak etme, örtünme ve korunma araçları icat etme.
• İlk Alet Yapımı ve Ateşin Keşfi (7-14 Yaş): Taş ve sopaları silaha dönüştürme, ateşi yakalama ve onun yukarı doğru yükselen ruhanî cevherini tefekkür etme.
• Ölümün ve Ruhun İdraki: Kendisini büyüten ceylanın ölümü üzerine göğsünü yararak kalbini incelemesi ve bedeni diri tutan lâtif cevherin bedeni terk ettiğini anlaması.

Ceylanın cesedinde hayatın kaynağını bulamayan Hayy, görünen maddenin ardındaki görünmeyen 'hayat ilkesi'ni (nefs/rûh) keşfeder. Bu an, fizikten metafiziğe ilk adımdır.

Hayy, çevresindeki canlı ve cansız varlıkları müşahede ettikçe aralarındaki müşterek ve farklı vasıfları tahlile başlar. Bütün cisimlerin en, boy ve derinliğe sahip olduğunu, yer kapladığını ve hareket ettiğini görür. Su, ateş, hava ve toprağın (anâsır-ı erbaa) birbirine dönüşümünü inceler.

Hayy bu safhada Aristo ve İbn Sînâ’nın 'madde ve suret' (heyûlâ ve sûret) nazariyesine kendi saf aklıyla ulaşır. Suyun buharlaşarak havaya, havanın yoğunlaşarak suya dönüşmesi; odunun yanarak küle ve dumana ayrılması ona bütün cisimlerin temelinde tek bir müşterek maddenin (heyûlâ) yattığını, farklılıkların ise ancak ona bürünen 'suretler'den kaynaklandığını öğretir.

«Cisimler suretleriyle başkalaşır, maddeleriyle birleşir; lakin o suretleri maddeye nakşeden kudret, cismin ve maddenin ötesindedir.»

Bu akıl yürütme, Hayy’ı tabiatın kendi kendine yeten bir mekanizma olmadığını, suretleri maddeye giydiren aşkın bir 'Sûret Bahşedici'nin (Vâhibü’s-Suver) varlığını aramaya sevk eder.

Hayy yirmi bir ile yirmi sekiz yaşları arasında gözlerini yeryüzünden gökyüzüne çevirir. Güneşin, ayın, sabit yıldızların ve seyyarelerin hareketlerini uzun yıllar boyunca dikkatle gözlemler. Gece ve gündüzün ardı ardına gelişi, mevsimlerin intizamı ve gök cisimlerinin dairesel seyri ona muazzam bir nizam fikri aşılar.

Gök kubbenin sonsuz bir boşluk değil, iç içe geçmiş kürelerden (felekler) müteşekkil kürevî bir bütün olduğunu anlar. Bütün gök kürelerinin muntazam bir ahenkle dönmesi, âlemin parça parça dağınık bir yığın değil, tek bir canlı organizma (şahs-ı vâhid) gibi olduğunu kavramasını sağlar.

• Feleklerin Hareketi: Maddî hiçbir engel olmaksızın kesintisiz dairesel hareketin lâtif bir muharrike muhtaç olması.
• Âlemin Birliği (Vahdetü'l-Âlem): Yeryüzündeki unsurlar ile gökyüzündeki kürelerin tek bir kozmik mizan ile birbirine bağlanması.
• Hudûs ve Kıdem Ayrımları: Âlemin sonradan mı yaratıldığı (hudûs) yoksa ezelî mi olduğu (kıdem) sorusu üzerine tefekkür ederek her iki halde de zorunlu bir Yaratıcı'nın varlığına ulaşması.

Hayy, âlemin ister hâdis ister kadîm kabul edilsin, kendi varlığı kendinden olmayan bir Mûcid ve Muharrik olmaksızın kâim olamayacağını kesin bir bürhanla ispat eder.

Otuz beş yaşına ulaşan Hayy b. Yakzân, tabiat ve kozmoloji araştırmalarını tamamlayarak saf metafizik basamağına yükselir. Âlemdeki her varlığın illetler zinciriyle birbirine bağlı olduğunu ve bu zincirin sonsuza kadar teselsül edemeyeceğini (teselsülün butlânı) fark eder. Bütün illetlerin nihayetinde İlk İllet’e (el-İlletü’l-Ûlâ) ve Varlığı Zorunlu Olan Varlık’a (Vâcibü’l-Vücûd) dayanması zaruridir.

Hayy, bu İlk Varlık’ın vasıflarını aklî mukayeselerle inşa eder: O, cisim değildir; çünkü cisimler parçalanabilir, değişebilir ve sonludur. O’nun ne bir mekânı ne bir şekli vardır. O; her türlü noksanlıktan münezzeh, her türlü kemal ile muttasıftır.

«O öyle bir Kadîm’dir ki evveli yoktur, öyle bir Bâkî’dir ki âhiri yoktur; âlem O’nun cûd ve kereminin tecellîsidir, nûrunun aksidir.»

Hayy, yaratılmışlardaki güzellik, ahenk, hayat ve hikmetin ancak Mutlak Hayat, Mutlak İlim ve Mutlak Kudret sahibi bir Zât’tan sâdır olabileceğini kavrayarak tevhidin zirvesine erer.

Vâcibü’l-Vücûd’u tanıdıktan sonra Hayy, kendi varlığının gayesini sorgulamaya başlar. Kendi zatında üç farklı mertebe keşfeder: Birincisi cismanî/hayvanî bedeni, ikincisi akıllı feleklere benzeyen lâtif nefsi, üçüncüsü ise doğrudan İlâhî Zât’ı müşâhedeye kabiliyetli olan ruhanî cevheridir.

Bu üç mertebeye uygun olarak Hayy, nefsini terbiye etmek için üçlü bir ahlâkî disiplin tesis eder:

1. Hayvanî Tabiatın İdaresi: Bedenin yaşaması için gereken gıdayı en asgari düzeyde tutmak; tohumları yok etmemek, hayvanları zaruret olmadıkça öldürmemek, çürümeye yüz tutmuş meyvelerle yetinmek.
2. Semavî Varlıklara Teşebbüh: Gök cisimleri gibi temizliğe riayet etmek, kendi etrafında dairesel hareketlerle zikretmek, tabiatı korumak ve muhtaç canlılara yardım etmek.
3. Zât-ı İlâhî’ye Teveccüh ve İstiğrâk: Bütün duyuları kapatarak mağarasına çekilmek, zihnini her türlü suretten arındırmak ve kalbini sadece Vâcibü’l-Vücûd’un tecellîsine açmak.

Bu riyâzet sayesinde Hayy, bedenî kayıtların ağırlığından kurtularak saf ruhanî bir letafet kazanır.

Hayy b. Yakzân’ın seyr-u sülûkunun ellinci yaş civarındaki zirvesi, aklî istidlâlin (burhân) ötesine geçip doğrudan kalbî mükâşefe ve zevke (şuhûd) ulaşmasıdır. İbn Tufeyl bu fasılda Gazzâlî ve İbn Sînâ’nın son sözlerine atıfta bulunarak, bu makamın kelimelerle ifade edilemeyeceğini, ancak tadanın bilebileceği bir zevk hali olduğunu belirtir.

Hayy derin istiğrâk hallerinde benliğini tamamen kaybeder (fenâ). Bu tecellîde Hakk’ın nûrundan başka hiçbir varlığın hakiki vücudu olmadığını, âlemin bir aynadaki suretler gibi O’nun nûrunun yansımalarından ibaret bulunduğunu görür. Güneş ve onun sayısız su damlasındaki akisleri misali, kesretin ardındaki mutlak vahdeti zevk eder.

«O makamda ne göz gördü, ne kulak işitti, ne de bir beşer kalbine hutur etti; bunu tarif etmeye kalkan kimse ya şatahat bataklığına düşer yahut dilsiz kalır.» — İbn Tufeyl

Hayy bu safhada hem akılla bilinenin hem de keşifle görünenin aynı Hakikat olduğunu bizzat tecrübe eder.

Eserin dönüm noktası, komşu medenî adadan uzlete çekilmek üzere Hayy’ın adasına gelen Absâl isimli dindar ve irfan sahibi bir zâtın gelişiyle başlar. Komşu adada peygamberlerin getirdiği semavî bir din hâkimdir. Bu dinin zâhirine bağlı olan hükümdar Salâmân iken, bâtınî ve ruhanî derinliğine meftun olan ise Absâl’dır.

Absâl, adada vahşi bir derviş gibi yaşayan Hayy ile karşılaşır. Ona lisan öğretir ve kendi getirdiği peygamberî vahyi, namazı, orucu, hac ve zekâtı, cennet ve cehennem tasvirlerini anlatır. Hayy bu anlatılanları dinledikçe hayretten hayrete düşer; zira peygamberin vahiy yoluyla tebliğ ettiği hakikatler, kendisinin elli yıl boyunca fıtrî aklı ve riyâzetiyle keşfettiği hakikatlerle harfi harfine aynıdır.

• Akıl-Vahiy Ahengi: Saf fıtrî aklın ulaştığı neticeler ile peygamberlerin tebliğ ettiği hakikatlerin tam intisabı.
• Sembolizm ve Temsil: Peygamberlerin derin felsefî hakikatleri avamın anlaması için mecaz, teşbih ve kıssalarla örtülü olarak sunmasının hikmeti.
• Dostluk ve Yoldaşlık: İki ârifin birbirini tasdik ederek tek bir kalbî birliktelikte buluşması.

İbn Tufeyl böylece İslâm felsefesinin en büyük davası olan 'akıl ile vahyin uzlaşması'nı (telif-i beyne'l-hikme ve'ş-şerîa) romanın olay örgüsüyle ispat eder.

Hayy, vahyin hakikatini kavradıktan sonra insanların neden hâlâ dünyaya aldandığını ve peygamberlerin işaret ettiği bu nuru göremediğini merak eder. İnsanları uyandırmak ve onları doğrudan Hakk’ın müşâhedesine davet etmek arzusuyla Absâl ile birlikte Salâmân’ın yönettiği adaya gider.

Salâmân ve adanın ileri gelenleri Hayy’ı hürmetle karşılarlar. Lakin Hayy onlara metafizik hakikatleri, nefis tezkiyesini ve zâtî müşahedeyi anlatmaya başladığında halkın huzursuz olduğunu, zihinlerinin bu derinliği kaldıramadığını ve dinin zâhirî emirlerine sarılmaktan başka bir yolun avam için selamet olmadığını görür.

«Her kabın alacağı su miktarı bellidir; deryayı bir testiye boşaltmaya kalkarsan testi çatlar ve su heba olur.»

Hayy, peygamberlerin halka şeriatın zâhirî sınırlarını çizmekle ne kadar büyük bir hikmet gösterdiklerini idrak eder. Avam için dinî ritüeller, kanunlar ve ceza hükümleri toplum düzeninin ve ahlâkın yegâne muhafazasıdır. Onları bu zâhirî sınırlardan koparmak hidayet değil ancak anarşi ve dalâlet getirir.

İnsanları kendi kapasitelerine göre yaşamak üzere Salâmân’ın nizamına emanet eden Hayy b. Yakzân ve Absâl, insanlardan özür dileyerek ıssız adalarına geri dönerler. Hayatlarının sonuna kadar o adada Hakk’a ibadet, istiğrâk ve murakabe içinde ebedî bir vuslat hayatı yaşarlar.

İbn Tufeyl bu eserle İslâm dünyasında akılcılık ile mistisizmin en yetkin sentezini bırakmış; asırlar sonra 1671’de Edward Pococke tarafından Philosophus Autodidactus adıyla Latince’ye çevrilerek John Locke, Baruch Spinoza, Jean-Jacques Rousseau ve Daniel Defoe’nun Robinson Crusoe romanına doğrudan ilham kaynağı olmuştur.

• Fıtrat Nazariyesi: İnsanın doğuştan hakikate ve tevhide yatkın temiz bir levha (tabula rasa / fıtrat-ı selîme) olduğu tezi.
• Hikmet-i Şer'iyye: Zâhir ehlinin kınanmaması, lakin bâtın ehlinin de kendi seyrini sürdürmesi gerektiği edebi.
• Sihravemen İrfan Mirası: Hayy b. Yakzân'ın tabiat tefekkürü, modern insanın kaybettiği kozmik şuuru yeniden inşa eden ölümsüz bir meşaledir.

İbn Tufeyl'in bu eseri, hakikatin ne coğrafyaya ne de zamana hapsedilemeyeceğini; samimi bir akıl ve temiz bir kalple arayan herkesin aynı Nur'a ulaşacağını tescil eden ebedî bir şaheserdir.