İbn Tufeyl ve Hayy bin Yakzân: Tabiat, Akıl ve Fıtrî Mârifetullâh Külliyatı

Endülüs İslam felsefesinin parlayan yıldızlarından İbn Tufeyl (Ebû Bekr Muhammed b. Abdilmelik b. Tufeyl, v. 581/1185), Gırnata yakınlarındaki Vâdîâş'ta (Guadix) doğmuş; hekimlik, vezirlik, astronomi ve felsefe sahalarında çağının zirvesine yerleşmiştir. Muvahhidler hükümdarı Ebû Ya'kûb Yûsuf'un başhekimi ve nedîmi olan müellif, felsefeyle din, akıl ile vahiy, kesb ile vehb arasındaki mutlak tenasübü ispatlamak üzere insanlık tarihinin ilk felsefî romanı kabul edilen Hayy bin Yakzân (Esrârü'l-Hikmeti'l-Meşrikiyye) risâlesini kaleme almıştır.

İbn Tufeyl, İbn Sînâ'nın aynı adı taşıyan sembolik risâlesinden ilham almış, ancak onu bütünüyle orijinal bir epistemolojik silsileye dönüştürmüştür. Amacı, hiçbir toplumsal şartlanma, örf, gelenek ve hazır dînî öğretiye muhatap olmaksızın, ıssız bir Ekvator adasında bir ceylan tarafından emzirilerek büyütülen bir insanın; yalnızca beş duyusu, fıtrî aklı, tecrübe ve tefekkürüyle kâinatın sırlarına ve neticede Mutlak Yaratıcı'nın marifetine tek başına ulaşıp ulaşamayacağını araştırmaktır.

Hayy'ın yetmiş yıllık hayatı, yedişer yıllık yedi kemâl devresine bölünür. İlk döneminde hayvanlarla eşit seviyede olan Hayy, bedeninin çıplaklığını, savunmasızlığını ve hayvanların sahip olduğu post, pençe ve boynuz gibi silahlardan mahrumiyetini fark eder. Bu yoksunluk, onda aklın ilk kıvılcımını tutuşturur: Yaprak ve tüylerden örtü yapar, dallardan mızrak yontar ve ateşi ehlileştirir.

Daha sonra kendisini emziren ceylanın ölümü üzerine, onu hareketsiz kılan illetin ne olduğunu anlamak için tarihin ilk otopsisini ve kadavra diseksiyonunu gerçekleştirir. Kalbi açtığında sol karıncığın boş olduğunu, ancak oradan bir rûhî buharın çıktığını görür. Buradan hareketle:

• Buhârî Ruh (Rûh-ı Hayevânî): Bedenin tüm organlarını hareket ettiren, ancak bedenin kendisi olmayan latif bir cevherin varlığını keşfeder. Organlar alet, bu cevher ise o aletlerin sevk edicisidir.
• Suret ve Madde Ayrımı: Bedenin maddî yapısı dağılsa da suret veren aslî ilkenin bâkî kaldığını, madde ile suret arasındaki ontolojik hiyerarşiyi müşâhede eder.

Yirmi sekizinci yaşına ulaştığında Hayy, dikkatini yeryüzündeki bitkiler, madenler ve hayvanlar âleminden gökyüzüne çevirir. Yeryüzündeki her şeyin dört unsurdan (Ateş, Hava, Su, Toprak) teşekkül ettiğini; bu unsurların birbirine dönüştüğünü, dolayısıyla âlemde müşterek bir İlk Madde (Heyûlâ) bulunduğunu anlar.

Semâvâtı tetkik ettiğinde, gök cisimlerinin dairesel ve intizamlı hareketlerini, gezegenlerin seyirlerini ve ay menzillerini tefekkür eder. Bütün kâinatın organları birbiriyle kenetlenmiş tek bir canlı organizma gibi çalıştığını keşfeder. Bu muazzam ve ahenkli sistemin:

1. Zamanda sonradan yaratılmış (hâdis) olsa da, ezelî olsa da, her halükarda varlığını devam ettirebilmek için bir Vâcibü'l-Vücûd'a (Varlığı Kendinden Olan Zorunlu Varlık) muhtaç olduğunu kanıtlar.
2. Bu Yaratıcı'nın cisim olamayacağını; zira her cismin sonlu ve bölünebilir olduğunu; Yaratıcı'nın ise zamandan, mekândan, sonluluktan ve maddeden münezzeh, her şeyi kuşatan mutlak ilim, kudret ve hayat sahibi olduğunu riyâzî bir kesinlikle idrak eder.

Otuz beş yaşından sonra Hayy, zihnî muhakeme ve istidlâl merhalesini aşarak kalbî keşf ve irfân mertebesine yükselir. Kendisini bu Yaratıcı'yı bilmeye sevk eden idrak vasıtasının bedenî gözler veya kulaklar olmadığını, nefs-i nâtıka olduğunu anlar. O halde bu latif cevherin saadeti, ancak kendi cinsinden olan ulvî âleme yönelmekle mümkündür.

Hayy, kendisine üçlü bir sülûk disiplini tayin eder:

1. Hayvanî Mertebeye Teşebbüh: Bedenin asgarî hayatiyetini sürdürecek kadar az yemek (vejetaryen beslenme, çürümüş tohumlardan kaçınma) ve canlılara zarar vermemek.
2. Semâvî Feleklere Teşebbüh: Sürekli temizlenmek, semâvî cisimler gibi kendi etrafında dönerek tefekküre dalmak, varlıkları tefekkürle tesbih etmek.
3. Vâcibü'l-Vücûd'a Teşebbüh: Zihinden bütün kesret levhalarını silmek, duyuları tamamen askıya almak ve mağarasına çekilerek sadece O'nun Zât-ı Ecell ü A'lâ'sını zikretmek.

Bu riyazetin neticesinde Hayy, İbn Sînâ ve Gazâlî'nin işaret ettiği Fenâ fi'l-Mezkûr halini tecrübe eder; zaman ve mekân kalkar, kelimelerin ve harflerin bittiği yerde Zât-ı İlâhiyye'nin gayb nurları içinde gark olur.

Hayy elli yaşına geldiğinde, komşu bir adada yaşayan ve geleneksel peygamberî dine inanan Absâl, derin tefekkür ve uzlet arzusuyla bu ıssız adaya hicret eder. İki insan adada karşılaşır; Absâl Hayy'a konuşmayı öğretir. Hayy hakikati saf akıl ve tefekkürle nasıl bulduğunu anlattığında, Absâl hayretler içinde kalır; zira Hayy'ın ulaştığı neticeler, Kur'an'ın, meleklerin, cennet ve cehennemin, peygamberlerin haber verdiği hakikatlerle harfiyen örtüşmektedir.

Bu karşılaşma, İslam felsefesinin en mühim tezini billurlaştırır: Hakikat tektir; akıl onu keşfeder, vahiy ise onu temsil ve teşbihlerle kitlelere tebliğ eder. Felsefe ile din, aynı pınarın iki ayrı mecrasıdır.

Hayy ve Absâl, hakikati kitlelere de öğretmek gayesiyle Absâl'ın halkının yaşadığı şehre giderler. Şehrin reisi Salâmân, dindar, adil fakat dinin zahirî hükümleriyle yetinen ve bâtınî tefekküre kapalı bir zihniyeti temsil eder. Hayy, halka derin hakikatleri, te'villeri ve fenâ sırlarını anlatmaya başlayınca insanların bu derinliği kavrayamadığını, aksine şüpheye ve fitneye düştüklerini hayretle müşâhede eder.

Bunun üzerine Hayy, peygamberlerin hikmetini bir kez daha idrak eder: Kitleler teşbih, sembol, ceza ve mükâfat diliyle şeriat dairesinde tutulmalıdır; zira cemiyet nizamı ancak bu zahirî zırhla ayakta kalabilir. Hayy, insanlara Salâmân'ın emirlerine uymalarını, zahirî ibadetleri aksatmamalarını tavsiye eder ve Absâl ile birlikte Hakk'a vuslat ve saf tefekkür için yeniden ıssız adalarına geri döner.