Memlûkler dönemi İslâm dünyasının en büyük tarihçisi, askeri teşkilat uzmanı ve biyografi yazarı olan Ebü'l-Mehâsin Cemâleddîn Yûsuf b. Tağrîberdî el-Atâbekî ez-Zâhirî (813-874/1410-1470), Mısır'ın başkenti Kahire'de aristokrat bir askerî ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Babası Tağrîberdî, Sultan Berkuk ve Sultan Ferec devirlerinin en kudretli şahsiyeti olup Dımaşk nâibliği ve Mısır ordu komutanlığı (Atâbekü'l-Asâkir) makamında bulunmuş bir Türk emîriydi. Babasının erken vefatı üzerine kız kardeşinin eşi olan meşhur Hanefî başkadısı ve allâmesi Kādî Nâsırüddîn b. el-Adîm'in himayesinde mükemmel bir tahsil görmüştür. Hem Kahire Kalesi'ndeki saray protokolüne, askerî manevralara ve Türkçe-Kıpçakça askerî jargona hâkim olmuş; hem de Ezher medreselerinde şer'î ilimler tahsil ederek kılıç ile kalemi şahsında birleştirmiştir.

İbn Tağrîberdî'nin tarihçilik formasyonu, devrinin en parlak iki allâmesinin tezgahında şekillenmiştir: Hadis sahasında Emîrü'l-Mü'minîn kabul edilen Hâfız İbn Hacer el-Askalânî ve Mısır'ın sosyo-ekonomik tarihçisi Takıyyüddîn el-Makrîzî. İbn Hacer'den rical tenkidi, rivayet analizi ve hadis cerh-ta'dîl disiplinini almış; Makrîzî'den ise şehir monografileri, medeniyet tarihi ve topografik tahlil ufkunu tevarüs etmiştir. Bedrüddîn el-Aynî ile olan yakınlığı ise ona Türk-Memlûk devlet aklını ve Hanefî fıkıh perspektifini kazandırmıştır.

İbn Tağrîberdî'nin şaheseri olan 'en-Nücûmü'z-Zâhire fî Mülûki Mısr ve'l-Kāhire' (Mısır ve Kahire Hükümdarlarının Parlayan Yıldızları), Hz. Ömer devrindeki İslâm fethinden başlayarak 872/1468 yılına kadar Mısır'ı yöneten bütün hükümdarların, vali ve sultanların siyasî, askerî ve medenî tarihini anlatan 16 ciltlik dev bir vakanüvislik âbidesidir. Eser, her hükümdarın dönemini kronolojik olarak ele alır; tahta çıkış merasimlerini, savaşları, diplomatik yazışmaları ve her yılın sonunda o yıl vefat eden önemli âlim, emîr, edip ve bürokratların biyografilerini sunar.

İbn Tağrîberdî'yi çağdaşı diğer Arap tarihçilerinden ayıran en temel vasfı, bizzat Memlûk askerî kastının (Erbâbü's-Süyûf) içinden gelmesi hasebiyle sistemin iç işleyişini en ince teferruatına kadar bilmesidir. Emîr-i Mie (Yüzbaşı/Tümen komutanı), Mukaddemü'l-Elf, Emîr-i Tablhâne, Hâssakî memlûkleri, kışla (tıbâk) terbiyesi, atçılık, okçuluk ve kılıç oyunları (fürûsiyye) onun kaleminde yaşayan bir gerçekliğe bürünür. Devletin iktisadî temeli olan iktâ sisteminin nasıl bozulduğunu, askerî darbelerin arka planını içeriden bir gözle ifşa etmiştir.

Safaî'nin el-Vâfî bi'l-Vefeyât'ına zeyil mahiyetinde yazdığı 'el-Menhelü's-Sâfî', hicrî 650 yılından müellifin kendi devrine kadar yaşamış yaklaşık 3000 Memlûk sultanı, emîri, veziri, başkadısı, âlimi, şairi ve sanatkârının ayrıntılı tercüme-i hallerini ihtiva eder. İbn Tağrîberdî, kişilerin fizikî şemâillerini, mizaçlarını, giyim kuşamlarını, Türkçe isimlerinin doğru telaffuz ve imlâlarını (özellikle Kıpçakça lakapları) benzersiz bir vukufla kaydetmiştir.

Hocası Makrîzî'nin vefat ettiği 845/1441 yılından sonrasını tamamlamak üzere kaleme aldığı 'Havâdisü'd-Dühûr', çağdaş tarihyazıcılığının en güvenilir günlük tutanaklarındandır. İbn Tağrîberdî bizzat şahit olduğu saray entrikalarını, Sultan Çakmak, İnal ve Hoşkadem devirlerinin iç çekişmelerini, taht kavgalarını ve Kahire sokaklarında patlak veren memlûk isyanlarını korkusuzca ve tarafsız bir dille kaydetmiştir.

en-Nücûmü'z-Zâhire, İslâm medeniyetini Moğol istilasından kurtaran Ayn Câlût Muharebesi'nin (1260), Sultan Baybars ve Seyfeddîn Kalavun'un Haçlı kontluklarını Akdeniz'den söküp atan gazavatının en canlı askerî tasvirlerini barındırır. İbn Tağrîberdî, savaşların stratejik haritasını, süvari hücumlarını, kale kuşatma makinelerini (mancınık ve debbâbe) bir asker gözüyle tahlil etmiştir.

Eser, sadece siyasî bir tarih değil, Nil nehrinin debisine bağlı Mısır halkının nabzını tutan canlı bir sosyal tarihtir. Nil'in her yıl taştığı günlerde yapılan 'Vefâü'n-Nîl' şenlikleri, Nilometre ölçümleri, kıtlık yıllarında yükselen buğday fiyatları, veba (tâûn) salgınlarının toplumu nasıl felç ettiği ve Kahire pazarlarındaki esnaf teşkilatı eserde geniş yer tutar.

İbn Tağrîberdî, körü körüne nakilciliği reddeden tenkitçi bir metodolojiye sahiptir. Saray arşivlerine, Dîvân-ı İnşâ belgelerine ve bizzat sultanların ağzından çıkan emirlere doğrudan erişimi vardı. Bu sayede halk arasında dolaşan dedikoduları ve tarihçilerin tarafgir yaklaşımlarını resmî vesikalarla çürütmüştür. Hocası Makrîzî'yi bile Çerkes Memlûklerine karşı haksız önyargı beslemekle eleştirebilecek kadar bağımsız bir vicdana sahipti.

Modern oryantalizmin ve İslâm tarihi araştırmalarının XIX. yüzyılda ilk neşrettiği ana kaynaklardan biri en-Nücûmü'z-Zâhire olmuştur. Bugün Memlûk devleti, Ortaçağ Mısır ve Suriye tarihi, Haçlı seferleri ve Türk-İslâm askerî medeniyeti üzerine çalışan hiçbir araştırmacının İbn Tağrîberdî'yi görmezden gelmesi mümkün değildir. O, İslâm vakanüvisliğinin en parlak yıldızı olarak hafızalarda yaşamaktadır.