İbn Sînâ ve Risâle fi'l-Aşk: Kozmik Sevgi, Varlık Hiyerarşisinde Cazibe ve Mutlak Kemâl Metafiziği Külliyâtı

İslâm felsefe tarihinin en büyük zirvesi olan eş-Şeyhü'r-Reîs İbn Sînâ (v. 428/1037), genellikle katı mantıkî kıyasları, titiz Meşşâî epistemolojisi ve Kitâbü'ş-Şifâ ile el-Kānûn fî't-Tıbb gibi devasa ansiklopedik eserleriyle tanınır. Ancak onun külliyâtı derinlemesine incelendiğinde, varlığın nihai gayesini ve kozmik nizamın hareket ettirici muharrik gücünü açıkladığı en latif eserinin Risâle fi'l-Aşk (Aşk Risalesi) olduğu görülür.

İbn Sînâ bu risaleyi, dönemin önde gelen fıkıh bilgini ve dostu Ebû Abdullah el-Ma'sûmî'nin talebi üzerine kaleme almıştır. Eser, aşkı sıradan bir beşerî his, nefsanî bir arzu veya melankolik bir illet olarak değil; cansız atomlardan gök feleklerine, melekûtî akıllardan Vâcibü'l-Vücûd'a kadar bütün mevcudatın özünde kaynayan kozmik bir ontolojik çekim kanunu olarak temellendirir.

«Her bir mevcudun zâtında, kendi kemâlini arzulayan ve kendi hayrına meyleden fıtrî bir aşk (el-ışku'l-fıtrî) mündemiçtir. Eğer bu ilâhî çekim olmasaydı, varlık dairesi bir an bile ayakta kalamaz, kesret âlemi adem karanlığına yuvarlanırdı.» — İbn Sînâ, Risâle fi'l-Aşk

İbn Sînâ, Meşşâî ontolojiyi Yeni-Eflâtuncu sudûr nazariyesi ve saf İslâmî tevhid şuuru ile mezcederek, aşkı fiziğin ve metafiziğin ortak dili haline getirmiştir.

İbn Sînâ risalenin birinci faslında aşkın ontolojik tanımını vazeder. Filozofa göre her varlık, var olmayı (vücûd) yok olmaya (adem) tercih eder. Çünkü vücûd bizatihi hayırdır (el-hayrü'l-mahz), adem ise mutlak şerrdir. Dolayısıyla bir şeyin kendi varlığını koruma gayreti, kendi zatî kemâline olan aşkından neşet eder.

İbn Sînâ aşkı şu üç temel önermeyle tanımlar:

• Kemâle Meyil: Her varlık, sahip olmadığı fakat tabiatına uygun olan kemâlâtı elde etmeyi arzular; bu arzu aşktır.
• Kemâli Muhafaza: Bir varlık sahip olduğu kemâli korumak ve zevalden sakınmak ister; bu muhafaza gayreti aşktır.
• Hayr-ı Mahz'a İntisap: Bütün noksan kemâller, mutlak yetkinliğin kaynağı olan İlk İlke'ye (el-Mebdeü'l-Evvel) yönelir; bu yöneliş evrensel aşktır.

Böylece aşk, varlık mertebelerinde tesadüfî bir araz değil, varoluşun bizatihi zâtî bir lâzımı olarak konumlandırılır.

İbn Sînâ'nın en cüretkâr tahlillerinden biri, aşkı cemâdât (inorganik maddeler) ve dört basit element (ateş, hava, su, toprak) seviyesinde tespit etmesidir. Aristo fiziğindeki 'doğal mekân' teorisini aşk metafiziğiyle yeniden yorumlayan İbn Sînâ, ağır cisimlerin merkeze (aşağıya), hafif cisimlerin muhite (yukarıya) doğru hareket etmesini birer 'fıtrî aşk' tezahürü olarak görür.

Maddenin (heyûlâ) suret (sûret) kabul etme kabiliyeti de bir aşktır. Heyûlâ yokluk kokusu taşır; oysa sûret varlığın ışığıdır. Heyûlâ, çıplak kalmaktan nefret eder ve sürekli yeni ve daha mükemmel bir sûrete bürünmek için yanıp tutuşur:

«Madde, zâtındaki noksanlık sebebiyle sûrete âşıktır. Tıpkı çirkin bir kimsenin güzelliğe meftun olması gibi, heyûlâ da ademden kurtulup vücûd nuruna kavuşmak için sûretin boyasıyla boyanmayı arzular.» — Risâle fi'l-Aşk, Fasıl II

Bu analiz, modern fizikteki atom altı parçacıkların birbirini çekmesi, kimyasal bağların oluşumu ve yerçekimi kuvvetinin felsefî ve ontolojik bir habercisi niteliğindedir.

Bitkiler seviyesine gelindiğinde aşk, fiziksel çekimden biyolojik canlılık fonksiyonlarına terfi eder. İbn Sînâ bitkisel nefsin üç temel gücünü aşk kavramıyla açıklar:

1. Kuvve-i Gāziye (Beslenme Gücü): Bitkinin dışarıdaki uygun unsurları emerek kendi bünyesine katması, kendine benzeyene duyduğu fıtrî muhabbettir.
2. Kuvve-i Nâmiye (Büyüme Gücü): Bitkinin tohumdan filize, filizden ağaca doğru boy atması, kendi kemâl sûretine ulaşma aşkıdır.
3. Kuvve-i Mülidde (Üreme Gücü): Bireyin fâni olduğunu bilerek kendi türünü sonsuzlaştırmak (bekā-yı nev') maksadıyla tohum saçması, ebediyet ve bekā kemâline duyulan aşktır.

İbn Sînâ'ya göre bitkisel üreme, bireysel ölümün mukadder olduğu bir dünyada, türün devamlılığı vasıtasıyla ilâhî bekā sıfatından pay alma arzusudur. Bu gayret, bitkinin şuurunda değil, fıtratına nakşedilmiş ilâhî aşk programında saklıdır.

Hayvanlar âleminde aşk, his ve irade ile birleşir. Hayvani nefis, bitkiden farklı olarak dış dünyadaki nesneleri duyu organlarıyla idrak eder ve lezzet veren şeylere meylederken elem veren şeylerden kaçınır. İbn Sînâ bu seviyedeki aşkı iki yönlü inceler:

Birincisi, hayvanın bedenini ve türünü korumaya yönelik tabii aşktır. Besin arayışı ve çiftleşme bu kategoridedir. İkincisi ise, duyulur sûretlerdeki uyum ve güzelliğe meyil gösteren hissî aşktır. Kuşların ötüşündeki ahenk, yavruya duyulan şefkat ve belirli formlara yöneliş, hayvani nefsin suretler alemindeki letafeti aramasından doğar.

Ancak hayvani aşk, tikel (cüz'î) sûretlere bağlı olduğu için fânidir ve çabuk tükenir. Hayvan, güzelliğin bizatihi kendisini değil, sadece o somut nesnedeki maddi lezzeti tadar. Bu sebeple hayvani aşk, insan seviyesine ulaşıldığında akıl süzgecinden geçirilmek zorundadır.

İnsan, hem hayvani nefsin hem de melekûtî aklın kesişim noktasında duran berzah bir varlıktır. Bu sebeple insanda aşk, çift kutuplu bir karaktere bürünür: Bir kutupta hayvani şehvet ve süflî hevesler yer alırken, diğer kutupta soyut aklî güzellikler ve ahlâkî faziletler bulunur.

İbn Sînâ, insanın güzel suretlere duyduğu hayranlığı (el-ışku'z-zarîf) felsefî olarak müdafaa eder. Zira güzel bir yüzden, ahenkli bir sesten veya kusursuz bir mimariden zevk almak, aklın o sûrette tecelli eden ilâhî nizam ve tenasübü (oran/harmoni) idrak etmesidir. Ancak filozof şu kesin şartı koşar:

«Eğer insani nefis, güzel bir surete sadece hayvani şehvetle yaklaşırsa alçalır; zira o zaman aklını süflî kuvvelerin esiri kılmış olur. Fakat o güzellikte nizam-ı ilâhîyi, tenasübü ve aklî kemâli müşahede ederse, bu aşk onu maddeden tecerrüd etmiş saf akıllar âlemine yükselten bir kanat haline gelir.» — Risâle fi'l-Aşk, Fasıl V

Bu yaklaşım, Platon'un Symposion'undaki aşk merdivenini İslâmî nefis tezkiyesiyle harmanlayan derin bir estetik felsefedir.

İbn Sînâ kozmolojisinde gök küreleri (felekler) ölü veya mekanik kütleler değil; canlı, şuurlu ve nefis sahibi varlıklardır. Peki, bu devasa gök cisimleri neden milyarlarca yıldır durmaksızın dairesel bir hareketle dönmektedir?

İbn Sînâ'nın cevabı tamamen metafiziktir: Aşk yüzünden!

Her feleğin bir semavî nefsi (en-nefsü's-semâviyye) ve onun üzerinde bir mücerred aklı (el-aklü'l-müfârık) vardır. Semavî nefis, kendi üzerindeki bu saf melekûtî akla delicesine âşıktır. Ancak nefis cismânî bir feleğe bağlı olduğu için, o aklın mutlak hareketsiz ve saf kemâline bir anda ulaşamaz. O kemâle benzeyebilmek için yapabileceği tek şey, mekânlar içinde en mükemmel ve kesintisiz hareket olan dairesel dönüşü (el-hareketü'd-devriyye) icra etmektir:

• Felek her an yeni bir konuma geçerek aklın bütün imkânlarını fiiliyata çıkarmak ister.
• Dairesel hareket başı ve sonu olmayan bir harekettir; bu sebeple ebediyete en yakın cismani durumdur.
• Göklerin dönüşü, melekûtî ma'şûka sunulan ebedî bir semâ ve zikirdir.

İbn Sînâ'nın Risâle fi'l-Aşk'ta kurduğu evren tasavvuru, tüm varlığı dikey ve yatay eksende birbirine bağlayan devasa bir çekim ağıdır. Modern fizik yerçekimi, elektromanyetik kuvvet, güçlü ve zayıf nükleer kuvvet olmak üzere dört temel kuvvet tarif ederken; İbn Sînâ bütün bu kuvvetleri tek bir metafiziksel ilkenin türevleri olarak açıklar: Aşk (el-Işk).

Aşağı mertebedeki varlıklar yukarıdakilere aşkla yönelir (kemâl talebi); yukarı mertebedekiler ise aşağıdakilere şefkat, lütuf ve inâyetle feyiz akıtır (cûd ve inâyet). Bu çift yönlü akış sayesinde kâinatta hiçbir varlık kopuk ve tek başına değildir:

«Aşk, kâinat binasını ayakta tutan harçtır. Eğer varlıkların birbirine meyli ve Mutlak Hayır'a olan iştiyakı kesilseydi, felekler durur, elementler çözülür ve bütün nizam bir anda adem uçurumuna yuvarlanırdı.» — İbn Sînâ

Bu ontolojik cazibe, 17. yüzyıl Newton fiziğindeki kütleçekim kanununun çok ötesinde, hem maddeyi hem manayı kuşatan kozmik bir çekim doktrinidir.

Risalenin en yüksek metafizik faslında İbn Sînâ, aşkın mutlak kaynağına ulaşır: Vâcibü'l-Vücûd (Zorunlu Varlık / Cenâb-ı Hak). Allah Teâlâ, hiçbir noksanı olmayan mutlak cemâl ve mutlak kemâldir. O halde O'nun zâtı en çok sevilmeye layık olandır (A'zamü'l-Ma'şûkîn).

İbn Sînâ burada kelâm ve felsefenin en hassas meselesini çözer: Allah sever mi ve sevilir mi? Meşşâî prensiplere göre Allah başkasına muhtaç olmaktan münezzehtir; dolayısıyla O'nun sevgisi dışarıdaki bir varlığa bağımlı olamaz. Allah, bizzat Kendi mutlak cemâlini, Kendi zâtını bilir ve sever:

• Hüve'l-Âşık: Kendi sonsuz kemâlini idrak ettiği için Kendini en mükemmel şekilde seven O'dur.
• Hüve'l-Ma'şûk: Sonsuz cemâl ve kemâle sahip olduğu için sevilmeye layık yegâne ma'şûk O'dur.
• Hüve'l-Işk: Zâtında kesret ve araz bulunmadığı için aşk, âşık ve ma'şûk O'nun zâtında birdir (İttihâd-ı Zâtî).

Kâinattaki bütün varlıkların aşkı, aslında Vâcibü'l-Vücûd'un bu zâtî aşkının varlık aynalarına yansıyan birer gölgesinden ibarettir.

İbn Sînâ'nın Risâle fi'l-Aşk'ı, İslâm düşünce tarihinde felsefe (Meşşâîlik) ile tasavvuf (İrfân) arasındaki en sağlam köprülerden birini kurmuştur. Eser, Meşşâî felsefenin sadece kuru bir mantıkçılıktan ibaret olmadığını, bilakis zirvesinde derin bir metafiziksel vecd ve sevgi ontolojisi barındırdığını ispatlar.

Bu risalenin tesirleri şu büyük ekollerde açıkça görülür:

• Şeyh-i İşrâk Sühreverdî: İbn Sînâ'nın aşk nazariyesini nûr metafiziğiyle birleştirerek Mûnisü'l-Uşşâk (Âşıkların Yoldaşı) risalesini yazmıştır.
• Hüccetü'l-İslâm İmam Gazzâlî: İhyâu Ulûmi'd-Dîn'in 36. kitabı olan 'Kitâbü'l-Mahabbe ve'ş-Şevk' bölümünde İbn Sînâ'nın aşkın ontolojik tanımlarından geniş ölçüde istifade etmiştir.
• Muhyiddîn İbnü'l-Arabî: Fütûhât-ı Mekkiyye'nin ilâhî aşk fasıllarında, varlığın 'hubb' (muhabbet) sebebiyle yaratıldığını ve her zerrenin Hakk'a âşık olduğunu izah ederken İbn Sînâ'nın açtığı kavramsal kanalları kullanmıştır.
• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî: Mesnevî'deki «Aşk olmasaydı kâinat donar kalırdı» beyti, İbn Sînâ'nın fıtrî aşk teorisinin şiirsel bir terennümüdür.

Netice itibariyle Risâle fi'l-Aşk, aklın nihai sınırında aşka teslim olduğu ve felsefenin duaya dönüştüğü ölümsüz bir başyapıttır.