İbn Sînâ ve el-Edviyetü'l-Kalbiyye: Kalp Anatomisi ve Rûh Tıbbı Külliyâtı

İbn Sînâ'nın (ö. 428/1037) Hemedan vezirliği devrinde, hükümdar Şemsüddevle'nin kalp spazmları ve derin melankolik buhranları üzerine kaleme aldığı Risâle fi'l-Edviyeti'l-Kalbiyye, dünya tıp tarihinde psikokardiyoloji (kalp-zihin rabıtası) sahasında yazılmış ilk ve en derin şaheserdir. İbn Sînâ burada kalbi sadece kan pompalayan bir et parçası olarak değil; nefs-i nâtıkanın bedendeki tahtı, fıtrî hararetin beşiği ve rûh-i hayvânînin menbaı olarak vaz'eder.

İbn Sînâ ontolojisinde rûh; teolojik ölümsüz cevher ile kesif maddî beden arasında aracılık eden son derece lâtif, nûrânî ve buhârî bir cisimdir. Bu lâtif cevherin fabrikası kalbin sol karıncığıdır (batn-ı eyser). Kalp, ciğerlerden gelen temiz havayı ve kandan süzülen en saf cevheri hararet-i garîziyye ile pişirerek bu rûhu üretir. Rûh-i hayvânî buradan damarlarla beyne ulaşıp idrake, uzuvlara ulaşıp harekete ve hayata dönüşür.

Bütün uzuvlar arasında mizacı en mutedil ama hararete en ziyade meyyal olan organ kalptir. Kalbin harareti hayatın devamını, kuruluğu ise şeklin ve kuvvetin muhafazasını sağlar. Eğer kalbin mizacı haddinden fazla ısınırsa öfke ve humma; haddinden fazla soğursa korku, gevşeklik ve melankoli; fazla kurursa uykusuzluk ve vesvese; fazla nemlenirse tembellik ve idrak zaafı meydana gelir.

İbn Sînâ, insan hislerinin kalp rûhu üzerindeki mekanik ve termodinamik tesirini muazzam bir vukufla izah eder: Sürûr (ferahlık ve sevinç) anında rûh-i hayvânî kalpten dışarıya doğru mutedil bir şekilde genişler, yüz parlar, nabız genişler ve uzuvlar kuvvet bulur. Ani korkuda (havf) rûh dehşetle içeri çekilip kalbe sığınır, yüz solar, ten soğur. Şiddetli öfkede (gazap) rûh aniden alevlenip dışarı fışkırır. Sürekli hüzünde ise rûh kalbin içinde hapsolup dumanlanır, fıtrî hararet boğulur ve kalp zayıflar.

İbn Sînâ, kalbi takviye eden ve hüznü dağıtan ilaçlara 'Müferrihât' adını verir. Bir ilacın müferrih olabilmesi için sadece fiziksel bir panzehir olması yetmez; rûh-i hayvânî ile aynı frekansta, lâtif cevherli, hoş kokulu ve ışıklı bir tabiata sahip olması gerekir. Zira rûh, kendi cinsinden olan lâtif ve güzel kokulu şeylere meyleder ve onlarla beslenir.

Eserde tek tek incelenen müferrih maddeler: 1) Za'ferân (Safran): Kalp hararetini yakmadan ferahlatan, rûhu neşelendiren ve ilacın kalbe nüfuzunu sağlayan şah maddedir. 2) Amber ve Misk: Kalp zafiyetini ve soğumasını gideren lâtif ruhanî cevherler. 3) Lü'lü (İnci) ve Yâkut: Kalbe kuvvet veren, vesveseyi kıran göksel mineraller. 4) Badrancûye (Melisa/Oğul otu): Kalpteki sevdâvî buharları dağıtan en büyük bitkisel şifadır. 5) Gül suyu ve Kâfûr: Aşırı harareti teskin eden serinleticiler.

İbn Sînâ, saray eczanesinde hazırlattığı efsanevi kalbî terkiplerin formüllerini verir. Yâkût ezmesi, inciler, altın ve gümüş varaklar, safran ve ipek kozası ile yoğrulan macunlar; hem ağır kalp çarpıntılarını (hafekan) teskin eder hem de derin keder ve melankoliye gömülmüş zihinleri yeniden yaşama bağlar.

Aristo kalbi mutlak reis kabul ederken, Galen beyni öne çıkarmıştır. İbn Sînâ bu kadîm ihtilafı muhteşem bir sentezle çözer: Aslî ve ilk reis kalptir; zira hayat, hararet ve rûh kalpten fışkırır. Beyin ise kalpten aldığı bu rûhu işleyen, tasfiye eden ve düşünceye dönüştüren ikinci reistir. Kalp bozulursa beyin felç olur; beyin bozulsa bile kalp bir müddet hayatı sürdürür.

İbn Sînâ risalenin sonunda tıbbın sınırlarını aşarak irfân sahasına geçer. Ona göre kalp sadece otlar ve macunlarla değil; güzel ahlak, yüksek idealler, tefekkür, hakikî aşk ve zikrullâh ile hakikî ferahlığına kavuşur. Günah, kin, haset ve kibir; kalbin hararet-i garîziyyesini zehirleyen en kesif manevî hastalıklardır.

İbn Sînâ'nın el-Edviyetü'l-Kalbiyye'si, modern tıbbın ancak 21. yüzyılda farkına vardığı 'kırık kalp sendromu' (Takotsubo kardiyomiyopatisi) ve psikosomatik kalp krizlerinin fizyolojik temellerini bin yıl önce vaz'etmiştir. Beden ile rûhun, madde ile manânın birliğini kalbin atan ritminde gösteren ölümsüz bir hikmet dersidir.