İbn Sem'ûn el-Bağdâdî: Emâlî, Nâtık bi'l-Hikme Hatip, Kalp Sırları ve Zühd Metafiziği Külliyâtı

Hicrî IV. asır (miladî X. asır), İslâm medeniyetinin başkenti Bağdat'ın hem zâhirî ilimlerde hem de bâtınî irfanda kemâl çağına ulaştığı velûd bir devredir. Bu devrin en mümtaz vâizi, zâhidi ve kalbî hekimi Ebü'l-Hüseyn Muhammed b. Ahmed b. İsmâil b. Sem'ûn el-Bağdâdî (300-387 / 912-997)'dir.

Cüneyd-i Bağdâdî ve Ebû Bekir eş-Şiblî mektebinin mânevî mirasını tevarüs eden İbn Sem'ûn; hadis ilminde devrin büyük muhaddislerinden rivayetlerde bulunmuş, Ahmed b. Hanbel fıkhı ve Ehl-i Sünnet akidesi üzere zühd hayatını inşa etmiştir. Genç yaşından itibaren Bağdat'ın Cami-i Mansûr ve sâir ulu mâbedlerinde vaaz kürsülerine çıkmış; fakihlerden vezirlere, sûfîlerden avam tabakasına kadar on binlerce insanı meclislerine cezbetmiştir.

387 (997) senesinde Bağdat'ta vefat ettiğinde bütün şehir yasa bürünmüş; cenazesine yüz binlerce mümin iştirak etmiştir. Kabr-i şerîfi Bâbü'l-Harb kabristanında, Ahmed b. Hanbel ve Bişr-i Hâfî hazretlerinin civarında sırlanmış ve asırlarca feyiz ve bereket durağı olmuştur.

İslâm biyografi kaynaklarında ve tabakât kitaplarında İbn Sem'ûn hazretlerine ittifakla verilen en şerefli unvan Nâtık bi'l-Hikme (Hikmetle Konuşan Lisan)'dir. Onun vaazları, ezberlenmiş edebî sanatlar veya sun'î kafiyelerden ibaret değildi; bilakis kalbindeki marifet nurlarının dile vurmuş ilâhî tezâhürleriydi.

Tarihçiler nakleder ki İbn Sem'ûn kürsüye çıktığında önce derin bir sükût ve murakabe haline bürünür, ardından konuşmaya başladığında dinleyenlerin kalplerinde bir titreme ve gözlerinde yaşlar sel olurdu. Katılaşmış kalpler onun bir tek cümlesiyle yumuşar, günahkar kimseler feryat ederek tevbeye koşardı. Devrin büyük âlimleri, 'Başkalarından dinlediğimizde tesir etmeyen hakikatleri İbn Sem'ûn'dan dinlediğimizde ruhumuzun dirildiğini hissederdik' demişlerdir.

İbn Sem'ûn derdi ki: 'Kalpten çıkmayan söz kulaktan öteye geçmez; kalbin ihlâsla mayaladığı söz ise yedi kat semayı delip muhatabın rûhuna nakşolunur.' Bu feyiz, onun nutkunu İslâm hitabet ve nasihat tarihinin zirvesine taşımıştır.

İbn Sem'ûn'un günümüze intikal eden en kıymetli eseri el-Emâlî (veya Mecâlisü İbn Sem'ûn) adıyla bilinen meclis zabıtlarıdır. 'İmlâ' usûlüyle talebelerine yazdırdığı bu metinler; hadis-i şeriflerin senedleriyle zikredilip ardından kalbî ve ahlâkî boyutlarının şerh edildiği benzersiz bir hazinedir.

Eserde Rasûlullah'ın (s.a.v.) ahlâkı, sahabe-i kirâmın zühdü, sıdkın alametleri, riyadan korunma yolları ve marifetullahın mertebeleri en sahih rivayetler ışığında serdedilir. İbn Sem'ûn, rivayet ettiği hadislerin sadece lafzî senedini değil, o hadisin hayata tatbikindeki bâtınî sırrını da açıklar.

Emâlî meclisleri, Bağdat'ın en muteber hadis hafızlarının divit ve defterleriyle hazır bulunduğu bir ilim ve irfan akademisi vazifesi görmüştür. Hatîb el-Bağdâdî ve Ebû Nuaym el-İsfahânî gibi dev muhaddisler, İbn Sem'ûn'un bu emâlîsinden feyizle nakillerde bulunmuşlardır.

İbn Sem'ûn'un tefekküründe kalp, bedenin sadece kan pompalayan bir organı değil; Cenâb-ı Hakk'ın tecellîgâhı olan ruhanî arştır. O, aklı ikiye ayırır: Dünyevî hesapları yapan Akl-ı Meâş ve ebedî saadeti hedefleyen Akl-ı Meâd.

Zâhirî göz (basar) sadece maddenin renklerini ve şekillerini görürken; iman ve zikirle arınmış kalp gözü (basîret), eşyanın hakikatini ve perdenin arkasındaki ilâhî kudret nizamını müşâhede eder. İbn Sem'ûn, kalbin günahlarla kararmasını pas tutan bir aynaya benzetir. Ayna paslandığında güneşi aksettiremez; kalp günahlarla kirlendiğinde ise Kur'an'ın ve kâinatın hakikat nurlarını idrak edemez.

Kalbin cilası ise istigfâr, Kur'an tilaveti, tefekkür ve gece ibadetidir. Kalp pasından arındığında 'keşf' ve 'firâset' nuru parıldar; mümin kul Allah'ın nuruyla bakmaya başlar.

İslâm tasavvufunda en çok yanlış anlaşılan kavramlardan biri olan Zühd, İbn Sem'ûn'un vaazlarında fevkalade sıhhatli bir mîzana kavuşturulmuştur. İbn Sem'ûn'a göre zühd, dünyayı zâhiren terk edip hırpani bir kisveye bürünmek veya insanlara yük olmak değildir.

Hakiki zühd; dünyanın elde bulunması fakat kalbe girmemesidir. Bir kulun kasasında milyonlarca altın bulunabilir; şayet o kul o altına kalben bağlanmıyor, tek bir emr-i ilâhî ile infak edebiliyorsa o kul zâhiddir. Buna mukabil, cebinde bir dirhemi dahi olmayan bir fukara, kalbiyle dünyaya tamah ediyorsa zâhid değil ehl-i dünyadır.

İbn Sem'ûn şöyle buyurur: 'Zühd; elinde olan şeyin varlığıyla sevinip şımarmamak, kaybettiğin şeye de helakrcasına üzülmemektir. Dünyayı avucunda tut ama kalbini yalnız Rabbine tahsis et.' Bu yaklaşım, cemiyet içinde faal fakat ruhen Hakk ile beraber olan mutedil İslâm zühdünün temelidir.

İbn Sem'ûn, bir mânevî tabip maharetiyle nefsin en gizli hastalıklarını teşhis etmede asrının birincisidir. Vaazlarında bilhassa zâhidlerin ve âbidlerin tuzağa düştüğü gizli riya ve ucub (kendi ibadetini beğenme) illetlerini deşifre eder.

Ona göre şeytan, sıradan günahkarlara açık günahları işletirken; dindarlara ibadetleri vasıtasıyla yaklaşır. Gece sabaha kadar namaz kılan bir âbide, 'Sen ne büyük bir kulsun, insanlar uyurken sen ayaktasın' fısıltısıyla ucub zehrini akıtır. İbn Sem'ûn, yapılan amele güvenmenin ameli iptal eden en korkunç afet olduğunu beyan eder.

Kurtuluşun reçetesi kesintisiz Murakabe (Allah'ın her an kendisini gördüğünün şuuru) ve İstishâb-ı Acz (kendi kusurunu görüp daima Hakk'ın lütfuna muhtaç olduğunu bilmek) halidir. Kul, ne kadar büyük taatte bulunursa bulunsun, 'Ya Rabbi! Sana layık bir kulluk yapamadım' mahviyeti içinde tazarru etmelidir.

İbn Sem'ûn irfânında kulun Allah'a seyrinde iki kanadı vardır: Havf (Allah'ın celâlinden ve adaletinden korku) ve Recâ (O'nun cemâlinden ve sonsuz rahmetinden ümit). Ancak bu iki kanadı bir arada tutan ve harekete geçiren motor güç Muhabbetullah (Allah sevgisi)'tır.

İbn Sem'ûn'a göre muhabbetin ilk basamağı emirlere harfiyen itaat, son basamağı ise 'Hayret' ve 'Fena'dır. Seven, sevdiğinin iradesinde kendi iradesini yok eder. Allah'ı tanıyan (ârif olan) kulun O'ndan gayrı bir talebi kalmaz; cennet nimetleri dahi onun için ancak Cemâlullah tecellîsinin birer vesilesidir.

O derdi ki: 'Allah'ı seven kimse, O'nun takdir ettiği her şeye muhabbet duyar. Kahrı da hoştur lütfu da; zira her iki tecellî de aynı Ma'şûk'tan nâzil olmaktadır.' Bu engin muhabbet anlayışı, Bağdat tasavvufunun en saf ve asil ifadesidir.

Hüccetü'l-İslâm İmam Ebû Hâmid el-Gazâlî'nin İslâm dünyasını sarsan başyapıtı İhyâu Ulûmi'd-Dîn tedvin edilirken, ahlâk, nefis terbiyesi, vaaz ve zühd bahislerinde en çok müracaat ettiği ve iktibaslarda bulunduğu ana otoritelerden biri İbn Sem'ûn'dur.

İmam Gazâlî, Kitâbü'z-Zühd, Kitâbü Kibri ve'l-Ucub ve Kitâbü Muhâsebeti'n-Nefs bölümlerinde İbn Sem'ûn'un meclis sözlerini ve hikmetli teşbihlerini delil olarak zikreder. Gazâlî'nin kalp hastalıklarını tahlil ederken kullandığı metodoloji, İbn Sem'ûn'un açtığı Nebevî irfan çığırının doğrudan bir devamıdır.

Aynı şekilde Ebû Nuaym el-İsfahânî'nin Hilyetü'l-Evliyâ'sında, İbnü'l-Cevzî'nin Sıfatü's-Safve'sinde ve Zehebî'nin Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ'sında İbn Sem'ûn, vaaz ilminin kutbu ve mürşidlerin pîri olarak hürmetle yâd edilmiştir.

İbn Sem'ûn'un hayatının en bariz vasfı, geceleri ihya etmesi ve seher vakitlerinde yaptığı doyumsuz münâcâtlarıdır. Ona göre gündüz insanlara vaaz eden hatibin sözündeki tesir, gece seherde döktüğü gözyaşlarının bereketindendir.

Emâlî'sinde nakledilen dualarında kul ile Rabbi arasındaki samimi, edebli ve aşk dolu niyazlar yer alır. Gecenin üçte birinde semâ kapıları açıldığında yapılan duanın reddolunmayacağını hatırlatır. Seher vaktini gafletle geçiren bir zâhidi, sarayın kapısı ardına kadar açıkken kapı önünde uyuyakalan ahmak bir dilenciye benzetir.

İbn Sem'ûn, duanın sadece dünyevî istekler listesi olmadığını; duanın bizzat kulluğun özü (muhhu'l-ibâde) ve Rabbe kavuşma sevinci olduğunu öğretmiştir.

İbn Sem'ûn el-Bağdâdî, İslâm tasavvufunun fıkıh ve hadisten koparılmak istendiği tehlikeli dönemlerde, tasavvufu Kitap ve Sünnet temeline mıhlayan en kudretli şahsiyetlerden biri olmuştur. Devrinin katı Hanbelî fukahâsı dahi onun vaaz meclislerine hürmetle iştirak etmiş, hiçbir bid'at şaibesi bulamamıştır.

O, şeriatsız tasavvufun zındıklık, tasavvufsuz şeriatın ise kuru bir şekilcilik olduğunu hayatıyla ve kelâmıyla ispat etmiştir. Nâtık bi'l-Hikme lisanı, vefatından bin yıl sonra dahi İslâm dünyasında vaaz ve irşad eden hatip ve dervişler için aşılamaz bir nirengi noktasıdır.

İbn Sem'ûn'un mirası; her konuşanın önce kalbini dinlemesi, kalbin de daima Hak Teâlâ'ya rabt olması gerektiği hakikatidir. O, Bağdat semalarında sönmeyen bir hakikat kandili olarak parıldamaya devam etmektedir.