İbn Seb'în: er-Risâletü'n-Nûriyye ve Mutlak Vahdet

İslam düşünce tarihinin en cüretkâr, en keskin ve en radikal dâhilerinden biri olan Ebû Muhammed Abdülhak b. İbrâhîm b. Muhammed b. Nasr b. Seb'în el-Mürsî (614-669 / 1217-1270), Endülüs'ün Mürsiye (Murcia) şehrinde doğmuş; Kuzey Afrika, Mısır ve nihayet Mekke-i Mükerreme'de ömrünü tamamlamış emsalsiz bir kutuptur.

İbn Seb'în, antik Yunan felsefesini (Aristoteles, Platon, Yeni-Platonculuk, Hermetizm), İslam Meşşâî felsefesini (Fârâbî, İbn Sînâ, İbn Rüşd) ve Havas-tasavvuf metafiziğini (İbnü'l-Arabî, Sühreverdî) derinlemesine incelemiş; ancak hepsini aşarak 'Vahdet-i Mutlaka' (Mutlak Birlik) doktrinini kurmuştur.

Kutsal Roma-Cermen İmparatoru II. Friedrich'in İslam âlimlerine yönelttiği ve felsefî-metafizik çıkmazları barındıran meşhur 'Sicilya Soruları'na (el-Mesâilü's-Sıkılliyye) tek başına cevap vererek Doğu'da ve Batı'da felsefe tarihine adını altın harflerle yazdırmıştır. Onun en öz ve derin risalelerinden biri olan 'er-Risâletü'n-Nûriyye' ve 'er-Risâletü'l-Fakîriyye', mutlak tevhidin en saf formülasyonunu içerir.

İbn Seb'în'in felsefesinin merkezinde 'Vahdet-i Mutlaka' (Mutlak Birlik) ilkesi yer alır. İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd anlayışında vücûd (varlık) ile mevcûdât (var olanlar) arasında tecellî, zuhur ve mertebeler nizamı korunurken; İbn Seb'în daha da ileri giderek kesreti (çokluğu) mutlak bir vehim ve yokluk kabul eder.

Ona göre hakiki manada varlık yalnızca ve yalnızca Allah'tır. 'Küllü şey'in mâ halallâhe bâtıl' (Allah'tan gayrı her şey bâtıldır/yoktur) hadis-i şerifi onun felsefesinin parolasıdır. İbn Seb'în meşhur formülünü şöyle haykırır: 'Leyse illallâh' (Allah'tan başka hiçbir şey yoktur!).

Âlem, müstakil bir varlığa sahip değildir; o bir gölge bile değil, Zât-ı Mutlak'ın vahdet denizindeki bir anlık dalgalanma vehmidir. Sâlik zihnindeki 'ben ve Allah' ikiliğini tamamen yakmadıkça, tevhidin kokusunu dahi alamaz.

İbn Seb'în'in 'er-Risâletü'n-Nûriyye'si, akıl ile ulaşılamayan zâtî nurların keşf yoluyla kalpte nasıl parlayacağını anlatan lirik ve metafizik bir başyapıttır. Eserde aklın sınırları acımasızca eleştirilir; aklın ancak zâhirî eşyayı sınıflandırabileceği, fakat Vâcibü'l-Vücûd'un künhüne asla eremeyeceği vurgulanır.

Nûr, Hakk'ın zâtî sıfatıdır ve kalbe indiğinde mantık kıyaslarını, felsefî şüpheleri ve kesret tortularını anında yakar. İbn Seb'în der ki: 'Nûr doğduğunda gece nasıl kaybolursa, hakiki marifet kalbe doğduğunda da bütün deliller, bürhanlar ve kitaplar gereksizleşir.'

Bu risale, sâlikin zihnî gevezelikleri susturup mutlak sükût ve murakabe içinde Zât-ı Nûrânî'ye teslim olmasını talep eder. Nûra eren arif, artık konuşmaz; çünkü konuşmak ayrılık gerektirir, oysa vuslatta ayrılık yoktur.

İbn Seb'în, magnum opusu olan 'Büddü'l-Ârif' (Arifin Olmazsa Olmazı) eserinde çağının bütün ilimlerini cerh eder. Fakihleri lafız kabuğuna takılmakla, kelâmcıları kuru cedel ve diyalektikle vakit öldürmekle, Meşşâî filozofları ise aklı putlaştırmakla suçlar.

Ona göre Aristoteles ve İbn Sînâ büyük zekâlardır ancak hakikatin kapısında kalmışlardır. Çünkü onlar varlığı akılla kavramaya çalışmış, oysa varlık ancak fenâ ve keşfle yaşanabilir. Tasavvuf ehlini dahi eleştirir; çünkü pek çok mutasavvıf makamlar, kerametler ve haller peşinde koşarak bizzat bu halleri kendilerine perde yapmıştır.

İbn Seb'în'in yolu 'Tevhid-i Sırf'tır: Ne akıl putu ne hal ve keramet tuzağı! Yalnızca Hak, ebediyen Hak ve bütünüyle Hak! Bu tavizsiz duruş, onu hem ulemânın hem de geleneksel tarikat çevrelerinin hedefi haline getirmiştir.

1240'lı yıllarda Kutsal Roma-Cermen İmparatoru ve Sicilya Kralı II. Friedrich, Doğu'nun ve Batı'nın en büyük âlimlerine çözülmesi imkânsız kabul edilen dört çetin felsefi soru gönderdi: 1. Âlemin kıdemi ve hudûsu meselesi, 2. İlahiyatın (metafiziğin) gayesi ve Aristoteles'in kategorileri, 3. Ruhun bekāsı ve mahiyeti, 4. İbn Rüşd'ün faal akıl nazariyesi.

Muvahhidler halifesi Abdülvâhid er-Reşîd, bu soruları cevaplaması için genç İbn Seb'în'i görevlendirdi. İbn Seb'în'in kaleme aldığı 'el-Kelâm ale'l-Mesâ'ili's-Sıkılliyye', Batı felsefe dünyasını sarstı. İmparator Friedrich, İbn Seb'în'in derinliği, Aristoteles mantığını tersyüz edip tevhid metafiziğine bağlaması karşısında hayranlığını gizleyemedi.

Bu eser, İslam irfanının rasyonel Batı felsefesine karşı kazandığı en parlak entelektüel zaferlerden biri olarak tarihe geçti.

İbn Seb'în'in bir diğer temel metni olan 'er-Risâletü'l-Fakîriyye', hakiki dervişliğin ve fakrın anatomisini çizer. İbn Seb'în fakrı 'vücûdî bir sıfırlanma' olarak tanımlar. Kul, varlık iddiasından öyle bir tecerrüt etmelidir ki, üzerinde ne bir mülk ne bir ilim ne de bir benlik kalsın.

O der ki: 'Fakir o kimsedir ki, ne dün ne bugün ne de yarın onda bir varlık vehmi kalmamıştır. O, Hakk'ın varlığında boğulmuş bir ademdir (yokluktur).' Bu fakr hali, insanı bütün mahlukatın ve kâinatın boyunduruğundan kurtararak mutlak hürriyete kavuşturur.

Fakîr, sultanların kapısında eğilmez; feleklerin dönüşünden korkmaz; rızık endişesiyle alçalmaz. Çünkü o bilir ki, kendisi yoktur, yalnız Hak vardır; var olan ise hiçbir şeye muhtaç değildir.

İbn Seb'în, Endülüs'ün diğer büyük arifleri gibi Hermes Trismegistus ve Pisagor'un kadim hikmet mirasından derinlemesine beslenmiştir. Ancak o, bu kadim öğretileri Kur'an tevhidiyle yeniden yorumlamıştır.

Ona göre '1' sayısı (vahdet), diğer bütün sayıların aslıdır. 2, 3, 4 ve sonsuza giden sayılar, aslında 1'in tekrarından başka bir şey değildir; 1 olmasa hiçbir sayı var olamazdı. Aynı şekilde bütün kâinat kesreti, Vâhidü'l-Ehad olan Zât'ın tecellî aynasındaki gölgeleridir.

Harfler ilminde de aynı kuralı işletir: Elif, bütün harflerin kaynağıdır; Bâ, Tâ, Sâ harfleri Elif'in bükülmüş ve şekil almış sûretleridir. İbn Seb'în, harflerin ve sayıların arkasındaki bu vahdeti görmeyen kimsenin Havas ilmini de anlayamayacağını belirtir.

Endülüs ve Kuzey Afrika'daki siyasi çalkantılardan ve bağnaz çevrelerin iftiralarından bıkan İbn Seb'în, ömrünün son yıllarını geçirmek üzere İslâm'ın kalbi Mekke-i Mükerreme'ye hicret etti. Burada Kâbe-i Muazzama'nın hareminde bir hücreye çekilerek derin bir halvete daldı.

Mekke Emîri Ebû Nümeyy b. Ebî Sa'd, bu büyük Endülüslü düşünüre derin bir saygı gösterdi, onun sohbet halkasına katıldı ve onu her türlü baskıdan korudu. İbn Seb'în Kâbe'nin etrafında tavaf ederken veccle döner, 'Leyse illallâh' diyerek feryat ederdi.

Mekke yıllarında yazdığı mektuplar ve şiirler, vuslatın en yüksek cezbesini ve dünyadan mutlak kopuşu yansıtır. Kâbe onun için taş ve duvardan ibaret değil; arifin kalbinin ve vahdet sırrının yeryüzündeki müşahhas sembolüydü.

İbn Seb'în'in 669 (1270) yılında Mekke'deki vefatı, hayatı gibi esrarengiz ve tartışmalıdır. Tarihçilerin bir kısmı, onun Hira mağarası civarında derin bir tefekkür ve istiğrak halindeyken kollarındaki damarları keserek kendi iradesiyle beden kafesini terk ettiğini (mistik intihar) iddia etmiştir.

Ancak İbn Hacer el-Askalânî, Zehebî ve Şa'rânî gibi muteber muhakkikler, bu rivayetin hasetçiler tarafından uydurulduğunu, İbn Seb'în'in zehirlenerek veya eceliyle zikir ve secde halindeyken vefat ettiğini kaydederler. Cenazesi Mekke'nin mukaddes kabristanı Cennetü'l-Muallâ'ya defnedilmiş ve Emîr Ebû Nümeyy başta olmak üzere bütün Mekke halkı tarafından tazimle uğurlanmıştır.

Onun ölümü, her hâlükârda bir hakikat aşığı için beden zindanından kurtulup ezelî ve ebedî sevgilisi olan Nûr-ı Mutlak'a karışmaktan başka bir şey değildi.

Kutbüddîn İbn Seb'în, İslam irfan ve felsefe semasında benzeri bulunmayan nev-i şahsına münhasır bir kutup yıldızıdır. O, aklın kibrini kırıp kalbin nûrunu yücelten, Batı dünyasına felsefe dersi verirken Kâbe hareminde dervişlik hırkasını giyen bir hakikat kahramanıdır.

Onun 'Vahdet-i Mutlaka'sı, Sihra Külliyatı'nın Ontoloji ve Metafizik Odası'nda şirkin ve ikiliğin kökünü kazıyan en keskin kılınç olarak parlamaktadır. Şebüsterî'nin Gülşen-i Râz'ında, Molla Sadrâ'nın Esfâr'ında ve çağdaş varoluşsal tefekkürde İbn Seb'în'in ayak izleri silinmez bir şekilde durmaktadır.

'Leyse illallâh' sedası, Mürsiye'nin vadilerinden Mekke'nin yalçın dağlarına yankılanan ebedi bir hakikat çığlığı olarak, hakiki tevhidi arayan gönülleri sarsmaya ve uyandırmaya devam edecektir.