İbn Seb'în: el-Mesâilü's-Sıkılliyye (Sicilya Soruları), Vahdet-i Mutlaka ve Felsefî Muhakeme Külliyâtı

İslâm düşünce tarihinin en radikal, en özgün ve felsefî bakımdan en sarsıcı şahsiyetlerinden biri Ebû Muhammed Abdülhak b. İbrâhîm b. Muhammed b. Nasr İbn Seb'în el-Mürsî'dir (ö. 669/1270). Endülüs'ün Mürsiye (Murcia) şehrinde asil bir ailede dünyaya gelmiş, İbnü'l-Arabî ile aynı toprakların havasını solumuştur. Kendisine 'Seb'înî' denildiği gibi, Arapça 'Seb'în' (Yetmiş) kelimesinin ebced ve sembolik karşılığı olan daire çizimi sebebiyle 'İbnü'd-Dâre' (Dairenin Oğlu) lakabıyla da meşhur olmuştur.

İbn Seb'în; Aristo felsefesini, İbn Sînâ Meşşâîliğini, İşrâkî hikmeti ve tasavvufu derinlemesine incelemiş; fakat hiçbir ekole tabi olmayarak 'Vahdet-i Mutlaka' (Mutlak Birlik) adını verdiği kendine mahsus nihai bir metafizik sistem kurmuştur. Kuzey Afrika'ya (Septe ve Bicâye) geçmiş, nihayet Mekke-i Mükerreme'ye yerleşerek Kâbe'nin gölgesinde talebeler yetiştirmiştir. Talebesi meşhur sûfî şair Şüştürî, onun irfanını Mağrib ve Mısır'a yaymıştır.

13. yüzyılın en entelektüel hükümdarı, Kutsal Roma Cermen İmparatoru ve Sicilya Kralı II. Friedrich (Stupor Mundi / Dünyanın Hayreti), İslâm medeniyetinin felsefe ve ilimdeki üstünlüğüne hayrandı. Sarayında Müslüman ve Yahudi âlimleri toplar, Arapça felsefe metinlerini Latinceye tercüme ettirirdi. II. Friedrich, Aristo felsefesinin en çetin ontolojik ve metafizik düğümlerini içeren beş zor soru hazırlayarak bu soruları Mısır, Şam, Bağdat ve Mağrib hükümdarlarına gönderdi ve İslâm âlimlerinden ikna edici felsefî cevaplar talep etti.

Muvahhidler hükümdarı Abdülvâhid er-Reşîd, bu felsefî meydan okumayı henüz otuzlu yaşlarının başında olan dâhi filozof-sûfî İbn Seb'în'e havale etti. İbn Seb'în, Sicilya kralının sorularını 'el-Mesâilü's-Sıkılliyye' (Sicilya Soruları) adlı eserinde cevaplayarak hem Aristo felsefesinin sınırlarını çizdi hem de İslâm metafiziğinin zirvesini Hristiyan Batı'ya takdim etti.

İmparator II. Friedrich'in ilk sorusu: 'Âlem ezelî midir, yoksa sonradan mı yaratılmıştır? Aristo'nun âlemin ezeliyetine dair delilleri ne derece geçerlidir?' şeklindeydi. Bu mesele, Gazâlî ile İbn Rüşd arasındaki Tehafüt münazaralarının da ana eksenini oluşturuyordu.

İbn Seb'în, Sicilya Soruları'nda Aristo'nun zaman ve hareket kavramlarına dayanan kıdem delillerini tek tek tahlil eder. Filozofların hatasının, 'Zaman'ı varlığın dışında bağımsız bir kap gibi tasavvur etmelerinden kaynaklandığını belirtir. İbn Seb'în'e göre Hakiki Varlık sâdece Allah'tır. Âlemin Hak Teâlâ'ya nispetle bir başlangıcı yoktur, çünkü Hakk'ın feyzi ve tecellîsi kesintisizdir; fakat âlem Zât-ı Bârî'ye muhtaç olması hasebiyle 'Hâdis'tir (sonradan var olandır). İbn Seb'în, böylece felsefecilerin kıdem anlayışı ile kelâmcıların hudûs anlayışını Vahdet-i Mutlaka ufkunda uzlaştırır.

İmparatorun ikinci sorusu: 'İlahî İlim (Metafizik) nedir? Gayesi ve öncülleri nelerdir? Aristo'nun Metafizika kitabının maksadı nedir?' sorusudur.

İbn Seb'în, bu soruya cevap verirken Meşşâî felsefecilerin 'Varlık olmak bakımından varlık' tanımını aşarak tasavvufî marifete geçer. Aristo metafiziğinin aklî kategoriler ve kıyaslarla sınırlı kaldığını, bu sebeple Zât-ı Hakikiye'ye ulaşamayacağını haykırır. Hakiki İlahî İlim, sâdece varlığı kavramsal olarak bilmek değil; bizzat Mutlak Varlık ile bir olmak, kesret vehmini yıkarak Vahdet şuhûduna ermektir. İbn Seb'în, felsefenin bittiği yerde hakiki metafiziğin, yani velâyet keşfinin başladığını ispat eder.

Üçüncü mesele, Aristo mantığının temel taşı olan 'On Kategori'dir (Cevher, Kemmiyet, Keyfiyet, İzâfet, Mekân, Zaman, Vaz'iyet, Mülkiyet, Fiil, İnfial). İmparator, bu kategorilerin zihnî mi yoksa haricî mi olduğunu, sayısal sınırını sormuştur.

İbn Seb'în, Aristo mantığının bu on kategorisini dâhiyane bir eleştiriye tabi tutar. Kategorilerin bağımsız varlıklar olmadığını, sâdece aklın kesret âlemini sınıflandırmak için uydurduğu izafî perdeler olduğunu belirtir. Hakikatte sâdece tek bir 'Cevher' vardır, o da Vücûd-ı Mutlak'tır; diğer dokuz araz ise bu tek cevherin farklı tecellî ve nispetlerinden ibarettir. Kategorileri hakiki varlık zanneden kimse, denizin dalgalarını denizden ayrı varlıklar sanan ahmak gibidir.

II. Friedrich'in dördüncü ve en can alıcı sorusu: 'Nefs nedir? Bedenin ölümünden sonra ferdî olarak baki kalır mı? Ruhun ölümsüzlüğüne dair aklî delil nedir?' şeklindedir.

İbn Seb'în, nefsin mahiyetini Eflâtun, Aristo, İskender Afrodisî, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın teorileri üzerinden mukayeseli olarak tahlil eder. Ruhun bedenin bir arazı veya mizacı olmadığını, bilakis bedeni ayakta tutan ruhanî bir cevher olduğunu açıklar. Nefs, kendi zâtını bilfiil idrak ettiği için cisimden müstakildir; dolayısıyla bedenin ölümüyle yok olmaz. Ancak İbn Seb'în burada tasavvufî bekâya işaret eder: Nefsin hakiki ölümsüzlüğü, fani benliğini Hakk'ın ebedî varlığında ifnâ ederek 'Bekâ billâh' sırrına ermesidir.

İmparatorun son suali, Endülüs'ün diğer büyük filozofu İbn Rüşd'ün (Averroes) Aristo şerhleri ve 'Nefs Risalesi' hakkındaki değerlendirmelerdir.

İbn Seb'în, İbn Rüşd'ü Aristo'nun körü körüne bir taklitçisi olmakla tenkit eder. İbn Rüşd'ün Aristo'ya adeta bir peygamber gibi bağlandığını, aklın ötesindeki kalbî keşif ve zevk menfezlerini tıkadığını cesaretle ifade eder. İbn Seb'în için Aristo, aklın sınırlarında kalmış bir hakikat arayıcısıdır; fakat gayb âleminin sırlarına ancak peygamberlerin nûru ve âriflerin keşfiyle vakıf olunabilir.

İbn Seb'în'i İslâm irfanında müstesna kılan en büyük kavram 'Vahdet-i Mutlaka'dır (Mutlak Birlik). İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd'u Hakk ile halk, Zât ile esmâ arasında bir mertebeler nizamı kurarken; İbn Seb'în halkı, kesreti ve çokluğu tamamen bir 'Yokluk ve İllüzyon' sayar.

Ona göre 'Lâ mevcûde illallâh' (Allah'tan başka hiçbir varlık yoktur). Varlıkta çokluk sâdece bir vehimdir. 'Küllühû hüve' (Her şey O'dur). İbn Seb'în, varlığı basamaklara ayırmayı dahi bir nevi şirk sayacak kadar radikal bir tevhidi müdafaa eder. Bütün kâinat, tek bir Zât'ın kendi kendisini seyretmesinden ibarettir.

İbn Seb'în'in kurduğu 'Seb'îniyye' veya 'Şüttâriyye' yolu, kısa sürede Kuzey Afrika ve Mısır'da büyük bir tesir uyandırmıştır. Onun en büyük talebesi Ebü'l-Hasan eş-Şüştürî, Endülüs zecel ve müveşşah formlarında yazdığı cezbeli tasavvuf şiirleriyle İbn Seb'în'in Vahdet-i Mutlaka felsefesini sokaklara, tekkelerdeki zikirlere taşımıştır.

Şüştürî'nin meşhur 'Kelimâtî fi't-Tevhîd' manzumeleri, 'Habîbî hüve'l-Mevcûd' (Benim sevgilim bizzat Varlık'tır) nakaratıyla yankılanmıştır. Bu ekol, zahirî ilimlerin kaydından kurtulup doğrudan hakikate dalmayı şiar edinmiş cezbeli bir arifler zümresi doğurmuştur.

Ömrünün son yıllarını Mekke-i Mükerreme'de, Kâbe-i Muazzama'nın hareminde ibadet ve tedris ile geçiren İbn Seb'în, 669 (1270) yılında burada vefat etmiştir. Vefatına dair rivayetler arasında, kollarındaki damarları keserek kendi isteğiyle Mutlak Varlık'a karıştığı (istishâb) gibi menkıbevî iddialar bulunsa da, Zehebî ve İbn Hacer gibi muteber tarihçiler onun Kâbe hareminde tabii eceliyle vefat edip Cennetü'l-Muallâ'ya defnedildiğini kaydederler.

el-Mesâilü's-Sıkılliyye, Ortaçağ'da bir Müslüman âlim ile bir Hristiyan imparator arasında gerçekleşmiş en derin felsefî vesikadır. İbn Seb'în, Doğulu bir ârifin Batılı bir hükümdara aklı, mantığı ve metafiziği en yüksek perdeden nasıl öğretebileceğinin tarihî ve ebedî bir abide-i şahsiyetidir.