İbn Şâhîn ez-Zâhirî: el-İşârât fî İlmi'l-İbârât, Rüya Metafiziği ve Âlem-i Misâl Külliyâtı

Garsüddîn Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî (813-873 / 1410-1468), Memlûk devlet teşkilatında üst düzey emirlik ve valilik yapmış bir devlet adamı, tarihçi ve aynı zamanda İslâm rüya tabiri literatürünün en büyük ansiklopedistidir. Kahire, Şam, Halep ve İskenderiye gibi büyük merkezlerde görev yapmış; bu zengin siyasî ve ilmî tecrübesini İslâm medeniyetinin rüya irfanıyla meczetmiştir. Onun başyapıtı olan el-İşârât fî İlmi'l-İbârât, rüya ilmini basit halk inanışlarından kurtarıp Kur'ânî tevîl, hadis dirâyeti ve tasavvufî epistemoloji temellerine oturtmuştur.

el-İşârât, rüya tabiri (tabir/ibâret) sahasında telif edilmiş en sistematik ve muhalled eserdir. Müellif, kendisinden önceki temel otoritelerin (Dânyâl a.s., İmam Câfer-i Sâdık, İbn Sîrîn, İbn Kuteybe, Ebû Saîd el-Vâiz ve Kirmânî) görüşlerini titiz bir tenkitle derlemiştir. Eser 80 ana fasıldan oluşur; Allah Teâlâ'yı, melekleri, peygamberleri, semavi cisimleri görmekten başlayıp tabiat unsurlarına, hayvanlara, organlara, harflere ve mesleklere kadar kâinatın her cüz'ünün rüyadaki tevilini ele alır.

İbn Şâhîn, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 'Rüya üç kısımdır: Allah'tan bir müjde olan sâdık rüya, şeytandan gelen hüzün ve vesvese, nefsin kendi kendine konuştuğu karmakarışık düşler (adgâsü ahlâm)' hadisini derinlemesine tahlil eder. Nefs-i nâtıka uyku esnasında beden hislerinden tecerrüd ettiğinde eğer tahassun ve abdest üzere ise Levh-i Mahfuz'dan akseden misâlî sûretleri temessül eder; bu sâdık rüyadır. Eğer nefs şehvet veya gazap galebesi altındaysa şeytânî fısıltılar sûret giyer.

Rüya tabirinin ontolojik temeli 'Âlem-i Misâl'dir. İbn Şâhîn'e göre mana âlemindeki mücerret hakikatler, maddi dünyaya inmeden evvel misâl âleminde maddesiz sûretlere (cisimsiz şekillere) bürünür. İlim 'süt' suretinde, din 'sağlam kulp' suretinde, düşman 'yılan' veya 'yırtıcı hayvan' suretinde temessül eder. Tabirci (muabbir), rüyayı gören kişinin bu sûreti hangi ruhî haletle temaşa ettiğini idrak ederek sûretten manaya 'ubûr' eder (geçer); tabir kelimesinin kökü de bu geçiştir.

İbn Şâhîn, rüya tabir etmenin sıradan bir lügat okuması değil, 'İlâhî bir mevhibe ve firâset' olduğunu vurgular. Muabbir; Kur'an'ın muhkem ve müteşâbih âyetlerini, peygamber kıssalarını, Arap dilinin istiare ve mecazlarını, hadis-i şeriflerdeki rüya misallerini ve en önemlisi rüya sahibinin ahlakî ve ictimaî mevkiini bilmek zorundadır. Takvası noksan, dili yalana alışkın kimsenin yapacağı tabir batıldır ve rüya sahibine zarar verebilir.

el-İşârât'ın en mühim usûl kaidesi, bir sembolün her insanda aynı anlama gelmeyeceğidir. İbn Şâhîn bu hususta meşhur ezan rüyası örneğini verir: İbn Sîrîn'e gelen salih bir adam rüyasında ezan okuduğunu söylediğinde 'Hacca gideceksin' (Hac sûresi gereğince) müjdesi verilmiş; aynı rüyayı gören fâsık birine ise 'Hırsızlıkla suçlanacaksın' (Yûsuf sûresi gereğince) ihtarı yapılmıştır. Sembol, rüyayı görenin kalbî kıblesiyle mana kazanır.

İbn Şâhîn, gökyüzü, güneş, ay ve yıldızların görülmesini devlet nizamı ve manevî kutuplarla tevil eder. Güneş padişah veya halife, ay vezir veya âlim, yıldızlar ise ordu ve ulemadır. Güneşin tutulduğunu görmek melikin vefatına yahut adalet zaafına; parlak bir yıldızın kucağa indiğini görmek ise büyük bir velînin yahut hayırlı bir evladın zuhûruna işarettir.

Eserde su hayat ve ilimdir; berrak akarsu helal rızık ve selim kalp, bulanık su ise fitne ve nefsanî kederdir. Demir kuvvet ve kudrettir; altın dünyevî keder veya manevî saflıktır. Yılan gizli düşman ve nefs-i emmâredir; ancak yılanı öldürmek düşmanı ve nefsin hilesini alt etmektir. At izzet ve devlettir; kanatlı ata binmek ise ruhanî mertebelere urûc etmektir.

İbn Şâhîn'e göre seher vakti görülen rüyalar, nüzûl-i ilâhî ve meleklerin iniş anı olduğundan tevil cihetinden en süratli ve sahih rüyalardır. İlkbaharda görülen hayırlı rüyaların zuhûru tez, kışın görülenlerin ise gecikmelidir. Bazı rüyaların gerçekleşmesi günler içinde olurken, Hz. Yûsuf'un rüyasında olduğu gibi kırk yıl sonra tahakkuk eden sırlar da mevcuttur.

el-İşârât fî İlmi'l-İbârât, sonraki devirlerde Osmanlı uleması ve muabbirleri tarafından başucu kitabı yapılmıştır. Modern psikolojide Carl Gustav Jung'un 'kolektif bilinçdışı ve arketipler' nazariyesiyle ele aldığı semboller dünyası, İbn Şâhîn'in eserinde çok daha aşkın, Melekût ve Levh-i Mahfuz irtibatıyla temellendirilmiştir. İbn Şâhîn, rüyayı insanın kâinatla kurduğu en saf metafizik temas olarak tescil etmiştir.