İbn Rüşd ve Faslü'l-Makâl: Akıl, Felsefe ve Şeriatın Uzlaşması Külliyatı

FASIL I: Kurtuba'nın Başkadısı: İbn Rüşd'ün Hayatı ve Fikrî Misyonu

Ebû'l-Velîd Muhammed bin Ahmed bin Rüşd (1126-1198), Endülüs'ün ilim başkenti Kurtuba'da köklü bir kâdılar sülalesinde doğdu. Muvahhidler Devleti'nin başkadısı (Kādî'l-Kudât) ve saray hekimi olan İbn Rüşd; hem Mâlikî fıkhının en muteber eseri olan Bidâyetü'l-Müctehid'in yazarı, hem tıpta çığır açan el-Külliyyât'ın müellifi, hem de Aristo'nun eserlerine yazdığı şerhlerle Batı dünyasında Büyük Şârih (The Commentator) unvanını alan dâhiyane bir filozoftur.

İbn Rüşd'ün en önemli hedefi; Gazâlî'nin Tehâfütü'l-Felâsife'sinde yönelttiği eleştirilere karşı felsefeyi savunmak (Tehâfütü't-Tehâfüt) ve şeriat ile felsefenin (din ile aklın) özde bir ve beraber olduğunu ispatlamaktı. Bu maksatla kaleme aldığı Faslü'l-Makâl fîmâ beyne'l-Hikmeti ve'ş-Şerî'ati mine'l-İttisâl (Felsefe ile Şeriat Arasındaki İrtibatın Kesin Hükmü), felsefe tarihinin en büyük uzlaşma manifestosudur.

FASIL II: Felsefenin Dindeki Hükmü: Fıkhî Bir Fetva Olarak Faslü'l-Makâl

İbn Rüşd kitabına bir filozof gibi değil, bir başkadı ve müctehid fakih gibi başlar ve felsefî tefekkürün fıkhî hükmünü sorar: "Şeriat nazarında felsefe ve mantık tahsili mubah mıdır, haram mıdır, mekruh mudur, yoksa vacip midir?"

İbn Rüşd Kur'an âyetlerini delil getirir:

• "Ey basiret sahipleri, ibret alın (tefekkür edin)!" (Haşr, 2)
• "Onlar göklerin ve yerin melekûtuna (nizam ve sırlarına) bakmazlar mı?" (A'râf, 185)
• "Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler..." (Âl-i İmrân, 191)

İbn Rüşd hükmü koyar: Kâinatı aklî bürhanlarla incelemek şer'an en azından mendup, aklı ve istidadı olanlar için ise FARZ-I AYNDIR!

FASIL III: İnsanların Üç İdrak Mertebesi ve Tebliğ Metodolojisi

İbn Rüşd, Nahl Sûresi 125. âyetinde geçen "Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle davet et ve onlarla en güzel şekilde mücadele et" emrine dayanarak insan zihnini üç sınıfa ayırır:

FASIL IV: Te'vîl Kaidesi: Akıl ile Nass Çatışırsa Ne Yapılır?

İbn Rüşd der ki: Eğer kesin bir aklî bürhan (ispatlanmış hakikat) ile şeriatın zâhirî lafzı arasında zahirde bir çelişki görülürse; şeriatın o lafzı Arap dili kaidelerine göre mecaz ve istiare yoluyla te'vîl edilir.

Zira Kur'an'da Allah'ın "eli" (Yedullah), "yüzü" (Vechullah) veya "Arş'a istivâ etmesi" gibi müteşâbih âyetler zahirî mânâda alınamaz; haşa Allah cisme ve mekana muhtaç değildir. Bu âyetler te'vîl edilerek kudret, rızâ ve hükümranlık mânâsına hamledilir. İbn Rüşd'e göre te'vîl hakkı ancak ilimde derinleşen Râsihûn âlimlerine aittir.

FASIL V: Te'vîllerin Avama Açılmaması Prensibi

İbn Rüşd'ün getirdiği en mühim ahlaki ve içtimaî kural şudur: Bürhânî te'vîller avamın (halkın) önüne serilmemelidir. Çünkü avamın aklı soyut felsefi incelikleri kaldıramaz; onların zihnindeki somut inanç sarsılırsa dinden büsbütün koparlar ve ateizme veya ahlaksızlığa sürüklenirler.

İbn Rüşd kelâmcıları, derin te'vîlleri meydanlarda ve cami kürsülerinde tartışarak halkın kafasını karıştırmak ve Müslümanları birbirine düşürmekle suçlar.

FASIL VI: 'Çifte Hakikat' Efsanesinin Reddi

Batı skolastiğinde ve Paris Üniversitesi'nde Latin İbn Rüşdçüleri (Latin Averroists - Siger de Brabant), İbn Rüşd'e atfen "Felsefede doğru olan bir şey dinde yanlış olabilir, dinde doğru olan felsefede yanlış olabilir" şeklinde bir "Çift Hakikat" (Double Truth) teorisi uydurmuşlardır.

Halbuki İbn Rüşd Faslü'l-Makâl'de bunun tam tersini savunur: Hakikat tektir, bölünemez ve çelişemez. Felsefe ve din aynı hakikati farklı lisanlarla ifade eden iki sütkardeştir.

FASIL VII: Âlemin Kıdemi ve Yaratılışın Mahiyeti

Gazâlî'nin filozofları tekfir ettiği üç meseleden biri olan âlemin ezeliyeti meselesinde İbn Rüşd, Kur'an âyetlerini gösterir: "O'nun Arş'ı su üzerindeydi" (Hûd, 7) ve "Sonra duman halinde olan göğe yöneldi" (Fussilet, 11). Bu âyetler, mevcut kâinattan önce de bir maddenin (su ve duman) ve bir zamanın var olduğunu ima eder. İbn Rüşd'e göre yaratılış yoktan anlık bir patlama değil, Allah'ın kâinatı sürekli varlıkta tutmasıdır (halk-ı mütemâdî).

FASIL VIII: Haşr-i Cismânî ve Âhiret Tasvirleri

İbn Rüşd ahiretteki cennet ve cehennem nimetlerinin hakikat olduğuna inanır. Ancak Kur'an'daki süt ırmakları, bal nehirleri ve ipek giysiler gibi somut tasvirlerin, dünyadaki insanların idrakine yaklaştırmak için verilmiş nûrani remizler olduğunu; ahiretteki hakiki lezzetin ise Zât-ı İlâhî'yi müşâhede ve marifet lezzeti olduğunu beyan eder.

FASIL IX: İbn Rüşd'ün Avrupa Rönesansı'na Etkisi

İbn Rüşd'ün Aristo şerhleri ve felsefi eserleri, 13. yüzyıldan itibaren Oxford, Paris ve Padua üniversitelerinde temel metin haline gelmiştir. Batı dünyası Aristo'yu ve rasyonalizmi İbn Rüşd'ün tercümeleri sayesinde yeniden keşfetmiş; Rönesans ve modern bilimin doğuşunda İbn Rüşdçülük (Averroism) en büyük kıvılcım olmuştur.

FASIL X: Faslü'l-Makâl'in Günümüz İslâm Düşüncesine Çağrısı

Bugün bilimi dinden, aklı imandan koparan dogmatik yaklaşımlar karşısında İbn Rüşd'ün Faslü'l-Makâl'i, Müslüman zihnin yeniden inşa edilmesi için en kuvvetli meşaledir: Hakiki iman aklı kullanmaktan korkmaz; bilakis evrenin yasalarını keşfettikçe Yaratıcı'nın azametine daha büyük bir hayranlıkla secde eder.

FASIL XI: Faslü'l-Makâl'de Şeriat ile Felsefenin Süt Kardeşliği (Er-Radâa)

Endülüs'ün yetiştirdiği en büyük filozof ve fıkıh bilgini olan İbn Rüşd, Faslü'l-Makâl fî mâ beyne'ş-Şerî'a ve'l-Hikme mine'l-İttisâl adlı eserinde İslam düşünce tarihinin en cüretkâr tezini ortaya koyar: Hikmet (Felsefe) ile Şeriat, aynı hakikat kaynağından beslenen iki süt kardeştir.

İbn Rüşd, felsefî araştırmanın Kur'an tarafından bizzat emredildiğini fıkhî bir kıyasla ispatlar: Kur'an-ı Kerim, 'Ey akıl sahipleri, ibret alın!' (Haşr, 2) buyurarak mevcudat üzerinde derin tefekkürü emreder. Felsefe de mevcudatın incelenmesinden ibaret olduğuna göre, felsefe yapmak şer'an ya vacip ya da menduptur. Hakikat hakikatle çatışmaz; aklın burhânî delili ile vahyin ilâhî nassı asla birbirini tekzip etmez.

FASIL XII: İbn Rüşd'ün Tehâfütü't-Tehâfüt'te Gazâlî'ye Yönelttiği Tenkitler

İmam Gazâlî'nin filozofları yirmi meselede tutarsızlıkla, üç meselede ise (âlemin ezeliyeti, Allah'ın cüz'iyyatı bilmemesi ve cismanî haşrin inkarı) küfürle itham ettiği Tehâfütü'l-Felâsife'sine karşı İbn Rüşd, Tehâfütü't-Tehâfüt ile cevap vermiştir.

İbn Rüşd, Gazâlî'nin Fârâbî ve İbn Sînâ'nın yorumlarını Aristoteles'in saf felsefesiyle karıştırdığını öne sürer. Sebep-sonuç (illiyet) ilişkisinin inkar edilmesinin bilimi ve aklı imkansız kılacağını savunur. Ateşin pamuğu yakmasında ilâhî kudretin sebepler nizamı üzerinden tecelli ettiğini, sebepleri devreden çıkarmanın Allah'ın kâinata koyduğu sünnetullahı hiçe saymak anlamına geleceğini hararetle savunur.

FASIL XIII: Kurtuba Başkadısının Fıkıh Şaheseri: Bidâyetü'l-Müctehid

İbn Rüşd sadece felsefe dehası değil, Kurtuba Başkadısı (Kādî'l-Kudât) olarak İslâm hukukunun en büyük fakihlerindendir. Kaleme aldığı Bidâyetü'l-Müctehid ve Nihâyetü'l-Muktesıd, İslâm dünyasında mukayeseli fıkıh (hilâf ilmi) alanında yazılmış emsalsiz bir şaheserdir.

Eserde dört büyük mezhebin (Hanefî, Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî) ve seleften Zahirîlerin ihtilaflarını sadece nakletmekle kalmaz; her bir mezhebin hüküm çıkarırken dayandığı dilbilimsel ve mantıkî fıkıh usûlü sebeplerini inceler. Amacı talebeyi taklit bataklığından kurtarıp içtihad yapabilecek fıkhî muhakeme gücüne ulaştırmaktır.

FASIL XIV: İbn Rüşdçülüğün (Averroizm) Batı Rönesansı Üzerindeki Sarsıcı Tesiri

İbn Rüşd'ün Aristo şerhleri, 13. yüzyıldan itibaren İbranice ve Latinceye tercüme edilerek Paris ve Padova üniversitelerinde patlama yaratmıştır. Batı dünyasında 'Yorumcu' (The Commentator) unvanıyla anılan İbn Rüşd, Siger de Brabant ve takipçileri tarafından bayraklaştırılmış ve Latin İbn Rüşdçülüğü (Averroism) akımı doğmuştur.

Batı skolastisizminin kilise dogmalarından kurtulup akıl ve deney çağına (Rönesans ve Aydınlanma) geçmesinde İbn Rüşd'ün rasyonalizmi başat rol oynamıştır. Dante, İlahi Komedya'sında onu cehennem yerine erdemli paganların ve bilgelerin bulunduğu 'Limbo'ya yerleştirerek 'O muazzam şerhi yazan İbn Rüşd' diye hürmetle yad etmiştir.

FASIL VI: Hikmet ile Şeriatın İttisali: Din ve Felsefe İki Sütunlu Tek Hakikattir

Endülüs'ün baş kadısı ve büyük İslâm filozofu İbn Rüşd, Faslü'l-Makâl fîmâ beyne'l-Hikme ve'ş-Şerî'a mine'l-İttisâl adlı devrim niteliğindeki eserinde, akıl ile vahiy arasındaki yapay zıtlığı kökten ilga etmiştir. İbn Rüşd fıkhî bir metodoloji kullanarak felsefeyle meşgul olmanın şer'î hükmünü araştırmış ve Kur'an'ın 'Ey basiret sahipleri, ibret alın!' ve 'Göklerin ve yerin melekûtuna bakmazlar mı?' âyetlerine dayanarak mevcudatı akılla incelemenin müminlere farz-ı kifâye veya mendup olduğunu hükme bağlamıştır.

İbn Rüşd'ün temel aksiyomu şudur: 'Hakikat hakikate zıt olamaz; bilakis hakikat hakikati teyit eder ve ona şahitlik yapar.' Vahiy ilâhî hakikatin şer'î lisanı, felsefe ise aynı hakikatin aklî ve burhânî ifadesidir. Din ile felsefe aynı membaın iki süt sütunudur; aralarında bir çatışma zahiren görünüyorsa, bu vahyolunan hakikatte değil, aklın tevil kapasitesinde veya lafzın mecazî tabiatında aranmalıdır.

FASIL VII: Te'vil Nazariyesi ve Halk ile Havassın İdrak Mertebeleri

İbn Rüşd, insanların hakikati idrak kabiliyetleri bakımından üç ana zümreye ayrıldığını Aristotelesçi mantık ve Kur'anî hikmetle açıklar: Birincisi 'Hattâbîler' (avâm/halk) olup retorik ve ikna edici temsillerle inanırlar; ikincisi 'Cedelîler' (kelâmcılar) olup münazara ve olasılıklı delillerle mutmain olurlar; üçüncüsü ise 'Burhânîler' (filozof ve muhakkikler) olup kesin delil ve sarsılmaz aklî ispatlarla hakikate ererler.

Kur'an-ı Kerim mucizevî bir dille her üç zümreye birden hitap eder. Zâhir nasslar halkın hidayetini temin ederken, nasslardaki derin remiz ve mecazlar burhan ehline tevil kapısını açar. Ancak İbn Rüşd, burhan ehlinin yaptığı derin felsefî tevillerin avama ifşa edilmesini şiddetle yasaklar; çünkü avam tevili anlayamaz ve zâhirî inancını da kaybederek küfre düşebilir. İbn Rüşd'ün bu hassasiyeti, toplum barışını ve inanç selametini koruyan muhteşem bir sosyolojik basirettir.

FASIL VIII: İbn Rüşd'ün Gazâlî Eleştirisi: Tehafüt'teki İddiaların Faslü'l-Makâl Süzgecinden Geçirilmesi

İmam Gazâlî'nin Tehâfütü'l-Felâsife'de Fârâbî ve İbn Sînâ'yı tekfir ettiği üç mesele (âlemin kıdemi, Allah'ın cüz'iyyâtı bilmediği iddiası ve cismanî haşrin inkârı), İbn Rüşd tarafından Faslü'l-Makâl'de yeniden ele alınır. İbn Rüşd, filozofların aslında küfre düşmediklerini, meselenin bir lügat ve tevil ihtilafı olduğunu savunur. Âlemin yoktan var edilişini filozofların da kabul ettiğini, ancak Cenab-ı Hakk'ın zaman içinde değil, zamansız ve ezelî bir yaratıcı kudret olduğunu savunduklarını belirtir.

Allah'ın ilmi hususunda ise filozofların 'Allah cüz'iyyâtı beşer gibi duyusal yolla değil, küllî bir ilimle bilir' dediklerini izah eder. Cismanî haşirde ise Kur'an'ın cennet ve cehennem tasvirlerinin hem cismânî hem ruhanî zevkleri ihata eden küllî bir hakikat olduğunu belirterek Gazâlî'nin tekfir hükümlerinin aceleci ve cedelî olduğunu burhan lisanıyla tenkit eder.

FASIL IX: Endülüs Aydınlanması ve Latin İbn Rüşdçülüğü (Averroizm): Batı Düşüncesine Etkileri

İbn Rüşd'ün felsefî mirası, İslâm coğrafyasında kadri tam anlaşılamadan evvel Endülüs üzerinden Avrupa'ya intikal etmiş ve 'Averroizm' adıyla Paris ve Padova üniversitelerinde modern Rönesans'ın doğumuna ebelik etmiştir. Siger de Brabant ve Dante gibi Batılı düşünürler, kilisenin dogmatik baskısını İbn Rüşd'ün akıl ve tevil felsefesinden aldıkları ilhamla kırmışlardır.

Ancak Batı dünyası İbn Rüşd'ü 'çifte hakikat' (din ayrı akıl ayrı) teorisiyle laikleştirirken, İbn Rüşd'ün hakiki gayesi daima tevhitti: Akıl ile vahyi tek bir hakikatin iki nuru olarak birleştirmek. Bugün modern rasyonalizm ile din arasındaki krizin yegâne ilacı, İbn Rüşd'ün Faslü'l-Makâl'de vazettiği hikmet-şeriat ittihadında saklıdır.

FASIL X: Faslü'l-Makâl'de Şeriat ile Felsefenin Süt Kardeşliği (Ahvânü'r-Radâ') Kaidesi

Endülüs'ün büyük kādılkudâtı ve Aristoteles şârihi İbn Rüşd, Faslü'l-Makâl fîmâ beyne'l-Hikmeti ve'ş-Şerî'ati mine'l-İttisâl (Felsefe ile Şeriat Arasındaki Uyum ve İrtibat Hakkında Kesin Söz) adlı başeserinde İslâm düşünce tarihinin en radikal akıl-vahiy uzlaşmasını inşa etmiştir. İbn Rüşd'ün meşhur formülasyonuna göre: "Hikmet (felsefe) şeriatın dostu ve süt kardeşidir. Birbirini emziren iki kardeş gibi asla çatışmazlar."

İbn Rüşd, Kur'ân-ı Kerîm'in "Ey basiret sahipleri, ibret alın!" (Haşr 2) ve "Göklerin ve yerin melekûtuna bakmıyorlar mı?" (A'râf 185) âyetlerini delil getirerek, varlıklar üzerinde akıl yürütmenin, tefekkür ve burhânî felsefe yapmanın her müslümana farz-ı kifâye veya farz-ı ayn olduğunu fıkhî bir fetva kesinliğiyle savunur. Hakikat hakikate zıt olamaz; aklın kesin burhanla ulaştığı bir hakikat ile vahyin naklettiği âyet zâhirde çatışır gibi görünürse, burada yapılacak şey aklı inkar etmek değil, âyeti Arap lisanının mecaz kaideleri dairesinde 'Te'vil' etmektir.

FASIL XI: Bürhânî, Cedelî ve Hitâbî İnsan Sınıflarına Göre Hitap Âdâbı

İbn Rüşd'ün epistemolojisinde insanlar fıtrî kavrayış kabiliyetlerine göre üç zümreye ayrılır: Birincisi, insanların ekseriyetini oluşturan Hitâbî Zümre'dir (Avam). Onlar hakikati hissi, duygusal ve beliğ vaazlar, somut misaller ve kıssalar vasıtasıyla kavrarlar; zâhirî şeriatın lafızlarına sımsıkı sarılmalıdırlar. İkincisi, kelâmcıların oluşturduğu Cedelî Zümre'dir. Onlar meşhur ve makbul önermelerle münazara eder, şüpheleri defetmeye çalışırlar ancak kesin kesin burhana ulaşamazlar.

Üçüncü ve en seçkin zümre ise Bürhânî Zümre'dir (Filozoflar ve Muhakkikler). Onlar eşyanın hakikatini bozulmaz mantıkî deliller ve burhanlarla idrak ederler. İbn Rüşd burada hayatî bir ahlâkî kural koyar: Bürhânî te'viller asla avam halka açılmamalıdır! Bir filozofa farz olan derin bir te'vili, onu kavrayamayacak bir avama anlatmak küfre sebebiyet verir; zira zâhir inancını yıkar ama yerine bürhânî idraki koyamaz. Herkese aklının derecesine göre hitap etmek şeriatın en yüce hikmetidir.

FASIL XII: Tehâfütü't-Tehâfüt'te Sebep-Sonuç Mantığı ve Âdetullah Kanunu

İbn Rüşd'ün İslâm felsefesi tarihindeki en büyük meydan okuması, İmam Gazâlî'nin Tehâfütü'l-Felâsife'sine karşı kaleme aldığı Tehâfütü't-Tehâfüt (Çelişkilerin Çelişkisi) adlı muhasebesidir. Gazâlî'nin ateş ile pamuk arasındaki yanma hadisesinde sebebiyet bağını inkar edip 'Ateş yakmaz, Allah ateşi ve yanmayı aynı anda yaratır' tezine karşı İbn Rüşd sert bir savunma yapar.

İbn Rüşd'e göre her varlığın kendine mahsus bir zâtı, mahiyeti ve tabiatı vardır; ateş yakma özelliğine sahip olarak yaratılmıştır. Sebepleri inkar etmek, aklı, bilimi, tıbbı ve kâinattaki hikmeti inkar etmek demektir. Zira bir şeyin sebebi bilinmezse onun ilmi de elde edilemez. Ancak İbn Rüşd de Allah'ı dışlamaz; O, bu sebepleri ve tabiat kanunlarını vaz'eden ilk ve ebedî Sebep'tir (Müsebbibü'l-Esbâb). İbn Rüşd'ün bu rasyonel sebep-sonuç savunması, yüzyıllar sonra Batı'da Rönesans'ın ve modern deneysel bilimin doğuşuna zemin hazırlamıştır.