İbn Receb el-Hanbelî ve Câmi'u'l-Ulûm ve'l-Hikem: Nebevî Ahlâk, Zühd ve Kalp İlimleri Külliyatı

Hâfız, muhaddis, fakîh ve büyük zühd âlimi Zeynüddîn Ebü'l-Ferec Abdurrahmân bin Ahmed bin Receb el-Hanbelî el-Bağdâdî ed-Dımaşkî (736-795 / 1336-1393), İslâm ümmetinin hadis, ahlâk ve kalp ilimlerinde yetiştirdiği en mümtaz şahsiyetlerdendir.

Onun telif ettiği 'Câmi'u'l-Ulûm ve'l-Hikem fî Şerhi Hamsîne Hadîsen min Cevâmi'i'l-Kelim' adlı muazzam eseri; İmam Nevevî'nin meşhur Kırk Hadis mecmuasına sekiz hadis daha ilave ederek elliye tamamladığı ve her bir hadisi hadis tenkidi, fıkhî istinbat, tasavvufî ahlâk ve kalp amelleri bakımından şerhettiği benzersiz bir irfan hazinesidir. Eser, İslâm dininin ana omurgasını oluşturan nebevî hikmetlerin eksiksiz bir fıkıh ve zühd ansiklopedisidir.

Câmi'u'l-Ulûm ve'l-Hikem'in ilk ve en geniş faslı, meşhur 'İnneme'l-a'mâlü bi'n-niyyât' (Ameller niyetlere göredir) hadis-i şerifinin şerhidir. İbn Receb, niyetin amellerin ruhu ve kabul şartı olduğunu, zahiren hayır görünen nice büyük amellerin riyâ ve gösteriş sebebiyle cehennem ateşine dönüşebileceğini açıklar.

İhlasın üç mertebesini beyan eder: Avâmın ihlası (cehennemden kurtulup cennete nail olma arzusu), Havâssın ihlası (Allah Teâlâ'nın rızasına ve sevgisine erme gayesi) ve Havâssü'l-Havâssın ihlası (kulun kendi amelini ve nefsini tamamen unutup sadece Hakk'ın lütuf ve inayetini müşahede etmesi). İbn Receb'e göre niyet, kalbin simyasıdır; dünya işlerini ibadete, gafleti zikre tebdil eden melekûtî bir iksirdir.

İbn Receb, 'Helâl apaçıktır, haram da apaçıktır... Dikkat edin! Vücutta bir et parçası vardır ki o salâh bulursa bütün beden salâh bulur, o bozulursa bütün beden bozulur; dikkat edin o kalptir!' hadisini şerhederken kalp anatomisi ve mânevî tabiatı üzerine derinleşir.

Kalp, ilâhî tecellîlerin aynasıdır. Kalbin salâhı; Allah sevgisi, Allah korkusu, tevekkül, recâ ve zikrullah ile mamur olmasına bağlıdır. Kalbin fesâdı ise kibir, ucb, haset, kin ve dünya hırsıyla paslanmasıdır. Kalbe giren haram ve şüpheli lokmalar, basiret gözünü kör eden zehirli dumanlar gibidir. Kalbi arındırmanın yolu, dâimî nefis muhasebesi ve sünnet-i seniyyeye harfiyen ittibadır.

İbn Receb el-Hanbelî, şeriatın zâhirî fetvası ile takvanın bâtınî vera'sı arasındaki farkı şerheder. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) 'Müftüler sana fetva verse de sen kalbine danış!' hadisini açıklarken; vera' mertebesini üç derecede hülasa eder:

1. Avâmın vera'ı: Açık haramlardan kaçınmak. 2. Havâssın vera'ı: Şüpheli ve mahzurlu şeylere düşme korkusuyla helâllerin fazlasından dahi çekinmek. 3. Sıddîkların vera'ı: Kalbi bir an olsun Allah'tan gafil kılacak her türlü gereksiz meşguliyetten ve masivâdan yüz çevirmek. Zühd ise fakirlik değil; servet ve makam elde olsa bile kalbin bunlara bağlanmaması, elindekine değil Allah'ın vaadine güvenmesidir.

İbn Abbâs'a (r.a.) hitaben buyrulan 'Ey oğul! Sana birkaç kelime öğreteceğim: Sen Allah'ın sınırlarını koru ki Allah da seni korusun... Bir şey isteyeceksen Allah'tan iste, yardım dileyeceksen Allah'tan dile! Bil ki bütün ümmet sana fayda vermek için toplansa, Allah'ın takdir ettiğinden başkasıyla fayda veremez...' hadisini şerheden İbn Receb, tevekkülün zirve manifestosunu kaleme alır.

Hakiki tevekkül, sebeplere sarıldıktan sonra kalbin sebepleri tamamen unutup Müsebbibü'l-Esbâb olan Cenâb-ı Hakk'a bağlanmasıdır. Kader karşısında rızâ göstermek, kahrı da lütfu da aynı ilâhî kemâlin tecellîsi bilmektir. Kul bu makama erdiğinde kimseden korkmaz, kimseye muhtaç hissetmez; izzet ve sekinet içinde yaşar.

İbn Receb'in şerhinde mânevî terbiyenin iki ana kanadı 'Havf' (Allah korkusu) ve 'Recâ'dır (Allah'ın rahmetini ummak). Sâlik, bu iki kanatla Cenâb-ı Hakk'a doğru uçar. Tek kanatla uçulmaz; sırf korku ümitsizliğe (ye's), sırf ümit ise emniyete ve gaflete sürükler.

Sıhhat ve gençlik çağında havf kanadının güçlü olması nefsi günahlardan korur; hastalık ve vefat anında ise recâ kanadının galebe çalması kulun Rabbine hüsn-i zan ile kavuşmasını temin eder. İbn Receb, hadislerin lafzındaki her bir Nebevî müjdeyi ve ikazı bu mânevî dengenin terazisinde tartar.

Câmi'u'l-Ulûm ve'l-Hikem, yazıldığı günden bu yana İslâm ahlâkının ve Selef-i Sâlihîn tasavvufunun en güvenilir, bid'atlerden en arınmış metni olarak kabul görmüştür. İbn Receb, hem hadis senedlerinin sıhhatini kılı kırk yaran bir muhaddis titizliğiyle tahlil etmiş hem de metinlerin derûnundaki hikmet incilerini eşsiz bir liyakatle çıkarmıştır.

Sihravemen İlimler Katedrali külliyatında bu eser, kalbin tezkiyesi, Nebevî ahlâkın tahakkuku ve zâhir ile bâtın ilimlerinin tevhidi yolunda temel başvuru kaynağımızdır.

Hâfız İbn Receb el-Hanbelî, Câmi'u'l-Ulûm ve'l-Hikem'in ilk hadisi olan Hz. Ömer'in (r.a.) rivayet ettiği 'Ameller ancak niyetlere göredir' Nebevî buyruğunu şerhederken, zâhirî fıkhın çok ötesine geçerek nefis tezkiyesinin zirvelerine ulaşır.

İbn Receb'e göre niyet iki mertebedir: Birincisi fıkhî niyet olup ibadeti âdetten (örneğin guslü serinlemekten) ayırır; ikincisi ise ahlakî ve irfanî niyet olup amelin yalnızca Allah rızası için yapılmasını sağlayan 'İhlas'tır. İhlas zedelendiğinde en büyük cihad veya infak bile kıyamet gününde sahibini cehenneme sürükleyen bir riya felaketine dönüşebilir. İbn Receb, kalbin niyet konusundaki gizli hilelerini ve şeytanın takva kılığındaki vesveselerini cerrahî bir maharetle tahlil eder.

Câmi'u'l-Ulûm'un ikinci temel hadisi, Cebrâîl'in (a.s.) insan sûretinde gelip dini öğrettiği 'Cibrîl Hadisi'dir. İbn Receb, bu hadisi İslâm dininin ana omurgası kabul eder.

'İslâm' zâhirî amellerdir (kelime-i şehadet, namaz, oruç, zekat, hac); 'İman' bâtınî inanç ve kalbî tasdiktir (Allah'a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahiret gününe ve kadere iman); 'İhsan' ise dinin ruhu ve tasavvufun özüdür: 'Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir.' İbn Receb, İhsan makamına ulaşan bir müminin her an murakabe ve huzur halinde yaşayacağını, günah işlemeye hayâ edeceğini ve mahlûkata şefkat nazarıyla bakacağını beyan eder.

İbn Receb el-Hanbelî'nin eserinde en derin tesir bırakan kısımlar, kalbin mânevî hastalıklarına dair yaptığı Nebevî teşhislerdir.

Riyayı 'şirk-i hafî' (gizli şirk) olarak niteleyen müellif; amelde kendini beğenmenin (ucub) ve insanlara tepeden bakmanın (kibir) kalbi taşa çevirdiğini anlatır. Hasedi ise 'Allah'ın taksimatına itiraz etmek' olarak tanımlar. Bu ruhanî zehirlerin yegâne panzehiri; ölüm tefekkürü, nefsin acziyetini idrak, gizli sadaka ve seher vakitlerinde gözyaşıyla yapılan istiğfardır. İbn Receb'in bu irşad dili, Hasan-ı Basrî ve Fudayl bin İyâz'ın selef-i sâlihîn ahlâkını aynen ihya etmektedir.

İbn Receb'in tasavvuf ve zühd anlayışı, onun diğer meşhur eseri olan 'Letâifü'l-Ma'ârif fîmâ li-Mevâsimi'l-Âmi mine'l-Vezâif' (Yılın Mübarek Vakitleri ve Vazifeleri) ile mükemmel bir ahenk içindedir.

İbn Receb'e göre hakiki zühd, dünyayı elden çıkarmak değil; dünyayı kalbe sokmamaktır. Zenginlik elde bulunabilir, ancak kalp yalnız Allah'a muhtaç olduğunu bilmelidir. 'Vera' ise şüpheli şeylerden kaçınmaktır; müttaki insan, helal olup olmadığında tereddüt ettiği hususları terk ederek dinini ve ırzını muhafaza eder. Câmi'u'l-Ulûm, Hanbelî fıkhının katı zannedilen kurallarının arkasındaki ince tasavvufî kalbi gün yüzüne çıkaran bir irfan hazinesidir.

İslâm tarihinde Hanbelî mezhebinin sadece kuru bir metin fıkhından ibaret olduğu zannı, İbn Receb el-Hanbelî, Ebû İsmâil el-Herevî (Menâzilü's-Sâirîn müellifi) ve Abdülkâdir-i Geylânî gibi zevâtın eserleriyle tamamen çürütülmüştür.

İbn Receb, hadis rivayetinde Buhârî ve Müslim titizliğini muhafaza ederken, tasavvufî ahlâkta Cüneyd-i Bağdâdî çizgisini sürdürür. Eserinde zayıf veya mevzu hadislerden kaçınarak, sahih sünnetin insana nasıl kâmil bir ruhanî terbiye kazandıracağını ispat etmiştir. Sihravemen İlimler Katedrali, İbn Receb'in Câmi'u'l-Ulûm ve'l-Hikem'ini E-E-A-T standartlarında dijital kütüphanemizin başköşesine nakşetmektedir.