İbn Meysem el-Bahrânî: Şerhu Nehci'l-Belâga, Felsefî Mantık ve Hikmet-i Aleviyye Külliyâtı

Kemâleddîn Ebû Tâlib Meysem b. Alî b. Meysem el-Bahrânî (633-699 / 1236-1299), 13. yüzyıl İslâm dünyasının yetiştirdiği en büyük filozof, kelâmcı, edip ve mütefekkirlerden biridir. Tarihî Bahreyn havzasında doğmuş, devrinin en yüksek felsefe ve kelâm merkezi olan Bağdat ve Hille medreselerinde yetişmiştir. Nasîrüddîn-i Tûsî'nin çağdaşı olan İbn Meysem, rivayetlere göre Tûsî ile karşılıklı hoca-talebe ilişkisi kurmuş; Tûsî ondan fıkıh tahsil ederken, kendisi Tûsî'den hendese ve hikmet dersleri almıştır. İbn Meysem, Arap edebiyatı ve belâgatının zirve metinlerini salt dilbilgisi kurallarıyla değil, Aristo ve İbn Sînâ'nın mantık ve metafizik ilkeleriyle tahlil eden benzersiz bir metodoloji geliştirmiştir.

İbn Meysem el-Bahrânî'nin dünya ilim ve fikir tarihindeki en büyük eseri, Şerîf er-Radî tarafından derlenen Hz. Ali'nin (k.v.) hutbe, mektup ve hikmetli sözlerini ihtiva eden 'Nehcü'l-Belâga' üzerine yazdığı muazzam şerhtir. İbn Meysem, esere biri büyük (el-Kebîr), biri orta (el-Vasît), biri de muhtasar (es-Sağîr) olmak üzere üç ayrı şerh kaleme almıştır. Beş büyük ciltten oluşan büyük şerh, sadece bir edebî izah değil; ontoloji, epistemoloji, kozmoloji, ahlâk ve siyaset felsefesini meczeden kütüphane çapında bir tefekkür abidesidir. Eser, İbn Ebi'l-Hadîd'in tarih merkezli Mutezilî şerhiyle birlikte Nehcü'l-Belâga'ya yazılmış en derin iki şerhten biri kabul edilir.

İbn Meysem, şerhine yazdığı kapsamlı mukaddimede lafız, mâna, delâlet ve kavram teorisini Meşşâî mantık zemininde yeniden inşa eder. Fesâhat ve belâgatın sadece süslü kelimelerden ibaret olmadığını, zihindeki küllî mânaların dış dünyadaki nesnel gerçeklikle mutabakatından doğan aklî bir kemâl olduğunu savunur. İcâz, ıtnâb, müsâvât, mecaz, istiare ve kinaye sanatlarını mantığın 'kıyas', 'burhan' ve 'hitabet' bahisleriyle ilişkilendirir. Ona göre Hz. Ali'nin kelâmı, peygamberlik vahyinin nûru ile aklî burhanın en mükemmel sentezidir; 'Kelâm-ı mahlûkun fevkinde, kelâm-ı Hâlık'ın dûnundadır'.

Nehcü'l-Belâga'nın en meşhur ilk hutbesini şerh ederken İbn Meysem, 'Evvelü'd-dîni ma'rifetuh' (Dinin evveli O'nu bilmektir) ibaresinden hareketle derin bir Vahdet ve Tevhid ontolojisi kurar. Allah Teâlâ'nın zâtının künhüne akılla ulaşılamayacağını, Zât'ın sıfatlarla kayıtlanamayacağını, her vasfın mevsûftan ayrı olduğunu ve hakiki tevhidin ancak tenzih ve tecrîdle kaim olacağını ispatlar. Hutbede geçen 'kemâlü ma'rifetihî et-tasdîku bih' ve 'kemâlü't-tevhîdi nefyü's-sıfâti anh' ifadelerini İbn Sînâ ve Sühreverdî'nin nûr metafiziği ışığında tahlil ederek zâtî sıfatların ayniyeti sırrını açıklar.

İlk hutbede geçen semâvâtın, suyun ve rüzgârın yaratılışı bahsini şerh eden İbn Meysem, klasik Meşşâî felekiyyât ile âyet ve rivayetleri telif eder. İlk yaratılan cevherin su ve hava olduğunu, kâinatın gaz ve buhar mertebelerinden geçerek yoğunlaştığını, göklerin tabaka tabaka nizam bulduğunu fizikî ve metafizîkî gerekçelerle izah eder. Meleklerin yaratılışını, Arş'ı taşıyan meleklerin mertebelerini ve semavî hareketin aşk-ı ilâhî ile devrettiğini savunarak klasik İslâm kozmolojisinin en şiirsel ve felsefî tasvirlerini sunar.

İbn Meysem'in şerhindeki antropoloji ve nefs teorisi, Meşşâî felsefe ile irfânî tasavvufun kavşağında yer alır. İnsanın nefs-i nâtıkasının (düşünen ve idrak eden ruhunun) cismanî bedenle olan irtibatını 'tedbîrî' bir alâka olarak tanımlar. Nefsin hayvanî ve nebatî kuvvetlerin esaretinden kurtularak akl-ı müstefâd mertebesine yükselmesini, Hz. Ali'nin hikmetli sözleri rehberliğinde bir sülûk ve kemâlât süreci olarak açıklar. İnsan, mikro-kozmos (küçük âlem) olarak kâinattaki bütün hakikatleri cem eden yegâne varlıktır.

Nehcü'l-Belâga'nın en mühim belgelerinden biri olan Hz. Ali'nin Mısır Valisi Mâlik el-Eşter'e gönderdiği meşhur emîrnâme, İbn Meysem tarafından bir siyaset ve adalet felsefesi manifestosu olarak şerh edilmiştir. 'İnsanlar ya dinde kardeşin ya da hilkatte eşindir' ilkesini evrensel insan haklarının ve kamu ahlâkının temeli kılan İbn Meysem; yöneticinin tebaaya karşı şefkati, ordunun vazifesi, kadıların bağımsızlığı, vergi adaleti ve yoksulların himayesi konularını Platon'un 'Devlet' ve Fârâbî'nin 'el-Medînetü'l-Fâzıla' doktrinleriyle mukayeseli olarak tahlil eder.

İbn Meysem el-Bahrânî, Nehcü'l-Belâga şerhinin yanı sıra felsefe ve kelâm sahasında birçok kıymetli eser kaleme almıştır. 'Kavâidü'l-Merâm fî İlmi'l-Kelâm', kelâmın temel meselelerini sekiz kaide altında toplayan sistematik bir eserdir. 'Mi'râcu's-Semâ fî İlmi'l-Kelâm', 'Şerhu'l-İşârât' hâşiyeleri ve mantık risaleleri, onun felsefî zekâsının berraklığını gösterir. Ayrıca 'Risâletü't-Takıyye' ve 'Risâle fi'l-İmâme' gibi eserleriyle fıkıh ve itikat usûlüne dair özgün katkılar sunmuştur.

Nehcü'l-Belâga literatüründe İbn Meysem el-Bahrânî'nin şerhi, daima Mutezilî kâtip İbn Ebi'l-Hadîd'in (ö. 656/1258) meşhur 20 ciltlik şerhiyle mukayese edilir. İbn Ebi'l-Hadîd şerhinde ağırlıklı olarak İslâm tarihi, fetihler, ensâb, şiir ve tarihsel hadiselerin ayrıntılarına yoğunlaşırken; İbn Meysem metnin felsefî, kelâmî, ahlâkî ve tasavvufî derinliğini açığa çıkarmıştır. İbn Ebi'l-Hadîd tarihî bağlamı, İbn Meysem ise ebedî hikmeti temsil eder; bu sebeple iki eser birbirini tamamlayan iki abidevî kanat gibidir.

İbn Meysem el-Bahrânî, 13. yüzyıldan itibaren İslâm felsefesi ve irfan dünyasında hürmetle anılan bir otoritedir. Eserleri, İran'dan Hindistan'a, Irak'tan Osmanlı coğrafyasına kadar yayılmış, özellikle Nehcü'l-Belâga okumalarında metnin manevî ve ontolojik omurgasını anlamak isteyen bütün âlimlerin başucu kaynağı olmuştur. Molla Sadrâ, Feyz-i Kâşânî ve Meclisî gibi müteahhirîn filozof ve muhaddisleri, hikmet bahislerinde İbn Meysem'in tahlillerini delil olarak zikretmişlerdir. İbn Meysem, akıl ile kalbi, mantık ile aşkı aynı kelâmın içinde buluşturan ulu bir hikmet üstadıdır.