Zeynüddin İbn Kutluboğa: Tâcü't-Terâcim, Hanefî Tabakâtı, Hadis Tenkidi, Tercih ve Fetva Usûlü Külliyâtı

İslâm hukuk düşüncesinin ve Hanefî mezhebinin geç dönemdeki en büyük tenkitçi otoritelerinden biri olan Zeynüddin Ebü'l-Adl Kāsım b. Kutluboğa es-Sûdûnî el-Mısrî (1396-1474), Memlük Devleti'nin başkenti Kahire'de yetişmiş müstesna bir fıkıh ve hadis âlimidir. İbn Hacer el-Askalânî, Kemâleddin İbnü'l-Hümâm ve Bedreddin el-Aynî gibi çağının devasa isimlerinin rahle-i tedrisinde bulunmuş, bilhassa İbnü'l-Hümâm'ın en seçkin talebesi ve mezhep içi tercih ilminin baş mümessili olmuştur. Kahire medreselerinde müderrislik, kadılık ve fetva eminliği görevlerinde bulunan İbn Kutluboğa, fıkıh usûlü ile hadis ilmini mükemmel bir ahenkle birleştirmesiyle tanınır.

İbn Kutluboğa'nın İslâm ilim tarihindeki en meşhur eseri Tâcü't-Terâcim fî Men Sannefe mine'l-Hanefiyye (Hanefî Müellifler Tabakatının Tacı) adlı eseridir. Bu kitap, Hanefî mezhebine mensup fukahanın sadece kuru hayat hikâyelerini anlatmakla kalmaz; onların telif ettikleri eserlerin ilmî kıymetini, güvenilirlik derecesini ve mezhep içindeki otorite seviyesini tayin eder. Eser, modern dönemde Gustav Flügel tarafından Leipzig'de 1862'de neşredilerek Batı dünyasında matbu olarak basılan ilk İslâmî biyografi ve tabakat metinlerinden biri olma hususiyetini taşır.

İbn Kutluboğa'nın hukuk metodolojisine yaptığı en büyük katkı, mezhep içi fetva ve tercih hiyerarşisini kristalize etmesidir. İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe, İmâm Ebû Yûsuf ve İmâm Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî'den gelen rivayetlerin sıhhat derecelerini tahlil eder. 'Zâhirü'r-Rivâye' (Mebsût, Câmiu's-Sagîr, Câmiu'l-Kebîr vb.) metinlerindeki görüşlerin asıl olduğunu, 'Nevâdir' veya 'Vâkıât' türü zayıf rivayetlerin ancak zaruret ve maslahat hallerinde tercih edilebileceğini metodolojik kaidelere bağlar. Bu yaklaşım, mezhebin keyfî fetvalarla dağılmasını önleyen muazzam bir iç emniyet sübabı vazifesi görmüştür.

İbn Kutluboğa, Kemalpaşazâde ve İbn Âbidîn tarafından daha sonra sistemleştirilecek olan 'Müctehid Tabakaları' nazariyesinin temellerini atmıştır. Müstakil müctehid (mutlak müctehid), mezhepte müctehid, meselede müctehid, ashâb-ı tahrîc, ashâb-ı tercîh ve ashâb-ı temyîz kademelerini ilmî delillerle izah eder. Mukallid fakihin hangi noktada içtihat hakkına sahip olduğunu, mezhebin imamının illetine dayanarak yeni karşılaşılan meselelere (nâzilelere) nasıl hüküm bina edileceğini gösterir. Bu tasnif, İslâm hukukunun hem köklerine sadık kalmasını hem de hayatın akışına cevap vermesini temin etmiştir.

Pek çok zâhir ehli tarafından 're'y ehli' olarak nitelendirilen Hanefî mezhebinin hadis delillerinden yoksun olduğu iddiasını İbn Kutluboğa kökünden çürütmüştür. Zeynüddin ez-Zeylaî'nin meşhur eseri Nasbu'r-Râye li-Ehâdîsi'l-Hidâye'si üzerine yazdığı 'Bügyetü'l-Elma'î' ve 'Tahrîcü Ehâdîsi'l-İhtiyâr' gibi eserleriyle, Hanefî fıkhının dayandığı yüzlerce hadisin senedlerini cerh ve ta'dîl süzgecinden geçirmiştir. Sahih, hasen, mürsel ve zayıf hadislerin fıkhî istidlâldeki yerini bir muhaddis titizliğiyle ortaya koymuştur.

İbn Kutluboğa'nın pratik hukuk sahasındaki şaheseri Mûcebü'l-Ahkâm'dır. Hâkimlerin (kadıların) verdikleri hükümlerin infazı, ilâmın sıhhati, şahitlik şartları, davalı ve davacı hakları, delil ikamesi ve kazâî istinaf süreçleri eserde incelenir. Müellif, mahkeme kararlarının keyfîlikten uzak, usûl-i fıkıh kaidelerine ve şer'î prosedürlere tam mutabık olmasını şart koşar. Yargı bağımsızlığı ve usûl güvencesi bakımından İslâm muhakeme hukukunun en yetkin vesikalarındandır.

Burhâneddin el-Mergīnânî'nin el-Hidâye'si üzerine hocası İbnü'l-Hümâm'ın başlattığı 'Fethu'l-Kadîr' adlı dev şerhin tamamlanmasında ve tenkidinde İbn Kutluboğa merkezî bir rol oynamıştır. Hocasının tamamlayamadığı kısımları ikmal eden ve esere haşiyeler yazan müellif, hem Mergīnânî'nin ifadelerini hem de hocasının vardığı tercihleri bağımsız bir ilmî cesaretle tahlil etmiştir. Hocasına hürmetle birlikte ilmî hakikati daima üstün tutan bu tenkit ahlâkı, İslâm ilim geleneğinin en asil örneklerindendir.

İbn Kutluboğa, toplumda ortaya çıkan yeni adetlerin, ticarî teamüllerin ve örfün hukukî değerini derinlemesine incelemiştir. 'Örf ile sabit olan şey, nass ile sabit olan gibidir' kaidesinin sınırlarını çizer. Kitap ve Sünnet'in açık lafzına aykırı olmayan, insanların hayatını kolaylaştıran ticarî örflerin (örneğin akitlerdeki teamüller, para vakıfları vb.) meşruiyetini müdafaa ederken, dinin aslî ibadetlerine karıştırılmak istenen bâtıl bid'atlere karşı tavizsiz bir duruş sergilemiştir.

Osmanlı Devleti'nin resmi mezhebi olan Hanefî fıkhının Osmanlı coğrafyasındaki tatbikatında İbn Kutluboğa'nın tercihleri başvuru kaynağı olmuştur. Molla Hüsrev'in Dürer ve Gurer'inden İbn Kemâl'e, Ebüssuûd Efendi'nin fetvalarından İbn Âbidîn'in Reddü'l-Muhtâr'ına kadar Osmanlı hukukçuları, ihtilaflı meselelerde İbn Kutluboğa'nın 'el-Esahh' veya 'el-Mu'temed' dediği görüşü esas almışlardır. Bu sebeple İbn Kutluboğa, Osmanlı kanunnâmelerinin ve yargı kararlarının görünmeyen mânevî ve hukukî mimarlarındandır.

Zeynüddin İbn Kutluboğa'nın 80 yıllık ömrü, adaletin ancak sağlam bir usûl ve ahlâkî emanet bilinciyle tecelli edebileceğinin ispatıdır. O, hukuku salt kuru kuralcı bir yaptırım mekanizması olarak değil; Hakk'ın rızasına ve kulların maslahatına ulaştıran ilahî bir mizan olarak görmüştür. Tâcü't-Terâcim'den süzülen ders, bir mezhebin gücünün taassuptan değil, kendini sürekli tenkit eden ve geliştiren âlimlerin dirayetinden kaynaklandığı hakikatidir.