İbn Kuteybe ed-Dîneverî ve Te'vîlü Muhtelifi'l-Hadîs: Akıl-Hadis Uyumu, Müşkil Rivâyetlerin Hermenötiği ve Mutezile Tenkidi Külliyâtı

Hicrî 3. asrın (Miladî 9. yüzyıl) en velûd ve çok yönlü âlimlerinden biri olan Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim İbn Kuteybe ed-Dîneverî (ö. 276 / 889), İslâm düşünce tarihinde 'Ehl-i Sünnet'in hatibi' unvanıyla anılan bir dehâdır. Kûfe asıllı olup Bağdat'ta yetişen, bir müddet Dînever kadılığı yapan İbn Kuteybe; dil, edebiyat, tefsir, hadis, tarih ve kelâm sahalarında onlarca çığır açıcı eser telif etmiştir.

İbn Kuteybe'nin yaşadığı çağ, Grek felsefesinin tercümeler yoluyla İslâm dünyasına girdiği, Mutezile'nin aklı naklin önüne geçirdiği, Dehrîlerin ve Zenâdıka'nın peygamberlik müessesesine ve hadis külliyâtına açıktan hücum ettiği fırtınalı bir geçiş dönemidir. Hadis ashabının ekseriyeti sadece rivayet nakliyle meşgul olup felsefî ve cedelî itirazlara karşı aciz kaldığında, İbn Kuteybe hem Arap dilinin en derin inceliklerine hem de aklî burhanlara hakimiyetiyle bu taarruzlara karşı sarsılmaz bir kale inşa etmiştir.

«Biz hadisleri aklın karşısına dikenlerden değiliz; zira sahih nakil ile selim akıl asla tearuz etmez. Lâkin aklı kendi hevasının kulu yapanlar, anlayamadıkları her hadisi inkâr etmeyi marifet sanmışlardır.» — İbn Kuteybe, Te'vîlü Muhtelifi'l-Hadîs

İbn Kuteybe, Te'vîlü Muhtelifi'l-Hadîs adlı eserini, Mutezile'nin meşhur simalarından İbrâhim en-Nazzâm, Câhız ve Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf gibi kelâmcıların hadisleri akla, Kur'ân'a ve mantığa aykırı bularak alaya almaları üzerine kaleme almıştır. Mutezilîler ve felsefî meşrepliler, hadis âlimlerini 'akılsız nakilciler' (hüşviyye) olarak yaftalamakta idiler.

İbn Kuteybe'nin bu hücumlara karşı geliştirdiği metodolojinin sacayakları:

• Diyalektik ve İlmî İnsaf: İbn Kuteybe, hasımlarının iddialarını çarpıtmadan en güçlü delilleriyle serdeder; ardından onların mantık hatalarını tek tek deşifre eder.
• Muhaddislerin Noksanlarını İtiraf: Müellif, bazı hadis nakilcilerinin lafzı hıfzedip mânâdan gafil kaldığını cesurca itiraf eder; ancak bu durumun bizzat Resûlullah'ın (s.a.v.) mübarek sözlerinin hakikatine halel getirmeyeceğini vurgular.
• Hermenötik Bütünlük: Bir hadisi tek başına cımbızlayıp akıl dışı ilan etmek yerine, onu Kur'ân'ın umumi ruhu, Arap lisanının mecaz kaideleri ve vürûd sebebiyle birlikte okuma usûlünü tesis eder.

İbn Kuteybe, iki sahih hadis arasında mutlak ve hakiki bir çelişkinin (tenâkuz) bulunmasının muhal olduğunu savunur. Eğer iki rivayet birbirini nakzeder gibi görünüyorsa, bu çatışma metinlerin zatında değil, müctehidin veya okuyucunun fehmindedir.

Görünürdeki çelişkileri çözmenin dört temel aşaması:

1. Cem' ve Te'lif (Birleştirme): İki hadisin farklı durumlara, farklı şahıslara veya farklı illetlere hamledilerek uzlaştırılması. Örneğin ibadette ruhsat bildiren hadis ile azimet bildiren hadis tearuz etmez; biri zaruret haline, diğeri kemâlât haline aittir.
2. Nâsih ve Mensûh Tespiti: Hükümlerin tarihsel kronolojisinin araştırılması; İslâm'ın tedrîcîlik esası gereği sonraki emrin önceki emri neshetmesi.
3. Tercih (Tercîh Usûlü): Eğer cem' ve nesih mümkün değilse, râvîlerin hafıza, adalet ve fıkıh ehliyeti bakımından daha üstün olan rivayetin takdim edilmesi.
4. Tevakkuf (Bekleme): Zihnin aciz kaldığı yerde aceleyle inkâra sapmayıp ilmi ehline havale etmek.

İbn Kuteybe'nin en büyük üstünlüğü, Arap şiirine, lügatine ve belâgatına olan fevkalâde vukufiyetidir. Mutezilîlerin 'akıl dışı' diyerek reddettiği pek çok hadisin, aslında Arap dilinin en zarif mecazlarından ve kinayelerinden ibaret olduğunu ispat etmiştir.

İbn Kuteybe'nin dil tahlillerinden çarpıcı örnekler:

• «Hacerü'l-Esved Allah'ın Yeryüzündeki Sağ Elidir» Rivayeti: Müşebbihe bunu maddî bir el sanmış, Mutezile ise küfür sayarak inkâr etmiştir. İbn Kuteybe ise Arap örfünde bir melikin elini öperek biat eden kimsenin durumunu açıklar: Hacerü'l-Esved'i istilâm etmek, Allah ile yapılan ahdi tazelemektir; buradaki 'sağ el' ifadesi Arapların ahit ve biat için kullandıkları bilinen bir istiaredir.
• Mübalağa ve Tehdit Üslûbu: Araplar bir kötülükten sakındırmak için bazen en şiddetli ifadeleri kullanır; bunu hakiki fıkhî hüküm gibi dar bir lafza hapsetmek fesahat zevkinden mahrumiyettir.

Mutezile ve bazı felsefeciler, tek bir koldan gelen (haber-i vâhid) rivayetleri zan ifade ettiği gerekçesiyle tamamen reddetmekteydi. İbn Kuteybe, bu toptancı inkârcılığın İslâm şeriatının ve amelî hayatın omurgasını çökerteceğini ifade etmiştir.

İbn Kuteybe'ye göre haber-i vâhidin mevkii:

1. Amelî Hükümlerde Delil: Sahâbe-i kirâm, Resûlullah'tan (s.a.v.) tek bir kişinin naklettiği haberle amel etmiş, kıble değişiminden zekât nisaplarına kadar her sahada güvenilir tek râvînin şehadetini kabul etmiştir. Bunu reddetmek sahâbenin icmâını çiğnemektir.
2. Karînelerle İlim İfade Etmesi: Adalet ve zabt sahibi imamların silsileyle rivayet ettiği ve ümmetin hüsn-i kabul gösterdiği haber-i vâhidler, sadece basit bir zan değil; yakîne yakın bir itmi'nân (huzur-ı kalb) hâsıl eder.
3. Akîde Konularındaki Tutum: Tevhid ve sıfât gibi temel itikat esaslarında haber-i vâhid doğrudan tekfir sebebi kılınamaz; ancak hürmetle dinlenip Kur'ân'ın muhkem âyetleri ışığında te'vil edilir.

Hadis düşmanlarının en çok istismar ettiği rivayetler, Allah Teâlâ'ya cismanî uzuvlar veya mekânsal hareketler atfeder gibi görünen haberî sıfat hadisleridir (Yed/El, Vech/Yüz, Nüzûl/İnme, Sâk/Bacak vb.). Müşebbihe bunları maddî bir beden gibi anlamış; Mutezile ise hadisleri doğrudan uydurma ilan etmiştir.

İbn Kuteybe'nin her iki aşırılığı da yıkan tenzih metodu:

«Allah Teâlâ cisim değildir, araz değildir, mekânla kayıtlanamaz ve hiçbir mahlukuna benzemez (Leyse ke-mislihî şey'). O'nun hakkında nakledilen 'yed' kudret veya nimettir; 'vech' Zât-ı Bârî'dir; 'nüzûl' ise rahmet ve icabetinin gece vakti kullarına yakınlaşmasıdır. Ne müşebbihe gibi Allah'ı mahluka benzetiriz ne de muattıla gibi hadisleri inkâr ederiz.» — Te'vîlü Muhtelifi'l-Hadîs

İbn Kuteybe, Arap dilinde 'falancanın gözümün önünde büyük bir eli (yed) vardır' denildiğinde hiç kimsenin etten kemikten bir uzvu anlamadığını, bunun açıkça iyilik ve kudret demek olduğunu belirterek meselenin dilsel zeminini sağlamlaştırır.

Kader meselesi, İslâm düşüncesinde ilk fırkalaşmaların fitilini ateşleyen en hassas konudur. Mutezile, Allah'ın adaletini koruma iddiasıyla insanın kendi fiillerini yarattığını iddia etmiş; Cebriyye ise insanı rüzgâr önündeki yaprak gibi iradesiz kılmıştır.

İbn Kuteybe hadisler ışığında bu iki ifratı da tasfiye eder:

• İlim ve İrade Ayrımı: Allah'ın ezelî ilmiyle her şeyi bilmesi ve Levh-i Mahfuz'a yazması, insanı zorla o fiili işlemeye mecbur kılmaz. Bilmek başka, icbar etmek başkadır.
• «Kaderiyye Bu Ümmetin Mecûsîleridir» Hadisi: İbn Kuteybe bu rivayetin illetini açıklar: Mecûsîler (Zerdüştîler) hayır tanrısı (Hürmüz) ve şer tanrısı (Ehrimen) olmak üzere iki yaratıcı kabul ederler. Mutezile de hayrı Allah'a, şerri insana isnat ederek yaratmada ikinci bir fâil ihdas etmiş ve Mecûsî mantığına sapmıştır.
• Kulun Kesbi: İnsan hür iradesiyle meyleder (kesb), Allah Teâlâ ise o meyli yaratır. Ne kul yaratıcıdır ne de kul mükellefiyetten muaftır.

Mutezile'nin inkâr ettiği en önemli hadislerden biri, müminlerin âhirette Rablerini göreceklerini müjdeleyen rü'yetullâh hadisleridir. Mutezilîler, görmenin ancak ışık, mesafe, cihet ve cisimle mümkün olabileceğini, dolayısıyla Allah'ın görülemeyeceğini iddia etmişlerdir.

İbn Kuteybe'nin bu itiraza verdiği dâhiyâne cevap:

1. Teşbih Görene Değil Görüşe Aittir: Hadisteki «Dolunayı gördüğünüz gibi» ifadesi, hâşâ Allah'ı dolunaya benzetmek için değil; görme fiilindeki vuzûh ve şeksizliği ifade etmek içindir. Yani 'hiçbir izdiham ve engel olmadan ayan beyan göreceksiniz' demektir.
2. Âhiret Kanunlarının Farklılığı: Dünya hayatının fizikî optik kanunları ile âhiretin ruhanî kanunları bir tutulamaz. Cenâb-ı Hak, müminlerin gözlerine keyfiyetsiz, cihetsiz ve mesafesiz bir idrak nûru bahşedecektir.
3. Kur'ân ile Uyum: Kıyâme sûresindeki «O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar, Rablerine bakarlar» (el-Kıyâme 75/22-23) âyeti sarihtir; hadisler bu âyetin en müstakîm tefsiridir.

Mutezile ve Dehrîlerin en çok dil uzattığı diğer bir saha ise âhir zaman alâmetleri, kabir azabı, mizan, sırat ve melâhim hadisleridir. Onlar bu tasvirleri aklın alamayacağı mitolojik unsurlar saymışlardır.

İbn Kuteybe bu rivayetleri tevil ederken şu usûlü vazeder:

• İmkân Dairesi: Bir hadisin bildirdiği haber aklen imkânsız (muhâl-i aklî) değil de sadece âdeten alışılmadık (muhâl-i âdî) ise, o haber Allah'ın sonsuz kudreti karşısında peşinen inkâr edilemez. Mucizeler de zaten âdetin yarılmasıdır.
• Ruhanî ve Cismanî Boyut: Kabir azabı ve berzah ahvâli, bu dünya gözüyle görülemeyen başka bir frekansta cereyan eder. Bir kimsenin rüyasında en dehşetli azapları çekip yanındakinin bunu fark etmemesi gibi, kabir ehlinin hali de zâhirî gözlerden perdelenmiştir.
• Kelimelerin İstikbaldeki Zuhuru: Geleceğe dair haberler, muhatapların anlayış seviyesine göre o günün kelimeleriyle remzedilmiştir; zamanı geldiğinde bu hakikatler ayan beyan ortaya çıkacaktır.

İbn Kuteybe'nin Te'vîlü Muhtelifi'l-Hadîs'i, sadece kendi çağının tartışmalarını dindirmekle kalmamış; kendisinden sonraki asırlarda İmam Tahâvî'nin Müşkilü'l-Âsâr'ına, İbn Fûrek'in Müşkilü'l-Hadîs'ine ve İbn Hacer el-Askalânî'nin hadis şerhlerine doğrudan rehberlik etmiştir.

Eserin İslâm tefekkürüne kazandırdığı ebedî dersler:

• Akıl ile Vahyin Barışı: İslâm medeniyeti, aklı vahye kurban etmeyen, vahyi de ham aklın kaprislerine çiğnetmeyen mutedil bir Sünnî çizgi üzerinde neşvünemâ bulmuştur.
• Edebî ve Filolojik Tenkit: Dilini bilmediğiniz bir medeniyetin ve vahyin hakikatini kavrayamazsınız. Hadis ilmi, Arap dili ve edebiyatının zirvesi olmadan anlaşılamaz.
• Şüpheciliğin İlacı: İbn Kuteybe, modern çağın hadis ve sünnet inkârcılığına karşı da bin yıl öncesinden en sağlam epistemolojik ve metodolojik panzehirleri sunmaktadır.

«Allah'ın Resûlü hevasından konuşmaz. O'nun kelâmında çelişki arayanlar, kendi kalplerindeki eğriliği sünnetin berraklığına yansıtan bahtsızlardır.» — İbn Kuteybe ed-Dîneverî