İbn Kesîr ve Câmiu'l-Mesânîd ve's-Sünen: On Büyük Hadis Külliyatının İttihadı, Sahâbe Müsnedleri ve Hadis Tenkidi Külliyâtı

İslâm dünyasında daha ziyade meşhur tefsiri Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm ve anıt tarih eseri el-Bidâye ve'n-Nihâye ile tanınan İmâdüddîn Ebü'l-Fidâ İsmâîl b. Ömer İbn Kesîr (ö. 774 / 1373), hakikatte dönemin en büyük hadis hâfızlarından biridir. Dımaşk'ın bereketli ilim havzasında yetişen İbn Kesîr; rical ilminin zirvesi Yûsuf b. ez-Zekî el-Mizzî'nin dâmâdı ve en yakın talebesi olmuş, aynı zamanda Şemseddîn ez-Zehebî ve İbn Teymiyye gibi allâmelerin meclislerinde hadis tenkidi ve tahrîc sahasında benzersiz bir kudret kazanmıştır.

İbn Kesîr'in hadisteki en büyük ideali, İslâm medeniyetinin ilk asırlarından itibaren dağınık halde bulunan bütün sahih, hasen ve zayıf hadis külliyatını tek bir metodolojik kütüphanede toplamak, mükerrer rivayetleri ayıklamak ve her bir hadisin sıhhat derecesini ilmi kıstaslarla hükme bağlamaktı.

«Resûlullâh'ın (s.a.v.) mübârek sünneti, Kur'ân-ı Kerîm'in beyanı ve İslâm binasının sarsılmaz temelidir. Râvilerin hâlini bilmeden, rivayetlerin illetlerini tahlil etmeden nassa dayanmak karanlıkta ok atmaya benzer.» — İbn Kesîr

İbn Kesîr'in ömrünün son yıllarında gözlerini kaybetme pahasına tamamladığı Câmiu'l-Mesânîd ve's-Sünen el-Hâdî li-Akvami Senen (En Doğru Yola İleten Müsnedler ve Sünenler Külliyâtı), İslâm hadis tarihinin en cesur ve en hacimli telif projelerinden biridir.

Eser, İslâm ümmetinin elinde bulunan on büyük hadis külliyatını alfabetik sahâbe müsnedleri tarzında bir araya getirmiştir:

• Kütüb-i Sitte: Sahîh-i Buhârî, Sahîh-i Müslim, Sünen-i Ebî Dâvûd, Câmiu't-Tirmizî, Sünen-i Nesâî ve Sünen-i İbn Mâce.
• Dört Büyük Müsned ve Mu'cem: Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'i, Bezzâr'ın el-Müsned'i (el-Bahrü'z-Zehhâr), Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'nin el-Müsned'i ve Taberânî'nin el-Mu'cemü'l-Kebîr'i.

Bu on temel kaynak bir araya getirildiğinde, Hz. Peygamber'den (s.a.v.) nakledilen nebevî mîrasın neredeyse yüzde doksan beşinden fazlası tek bir sistemde taranabilir hale gelmiştir.

İbn Kesîr, eserini fıkıh konularına göre değil (alâ ebvâbi'l-fıkh), hadisleri ilk rivayet eden sahâbîlerin isimlerine göre (alâ esmâi's-sahâbe) alfabetik olarak tertip etmiştir. Ancak eserin başında hürmeten Hulefâ-yi Râşidîn ve Aşere-i Mübeşşere'ye öncelik tanımıştır:

1. Hz. Ebû Bekir ve Hulefâ-yi Râşidîn: İlk dört halifenin naklettiği bütün rivayetler, farklı tarikleri ve varyantlarıyla bir araya getirilir.
2. Müksirûn Sahâbîler: Ebû Hüreyre, Abdullah b. Ömer, Enes b. Mâlik, Hz. Âişe, Abdullah b. Abbas ve Câbir b. Abdillâh gibi binden fazla hadis nakleden ulu sahâbîlerin devasa müsnedleri mükemmel bir iç tasnifle sıralanır.
3. Mükillûn ve Kadın Sahâbîler: Yalnızca bir veya birkaç hadis rivayet etmiş olan sahâbîler ve hanım sahâbîler de eksiksiz olarak alfabetik fihristte yerini alır.

Câmiu'l-Mesânîd sadece bir hadis derlemesi değil; her bir rivayetin altında İbn Kesîr'in bizzat kaleme aldığı hüküm ve tenkit notları ile doludur. İbn Kesîr, hadis usûlünün en ince ve en zor şubesi sayılan ilelü'l-hadîs (hadislerdeki görünmeyen gizli illetler) sahasında eşsiz bir yetkinlik sergiler:

• İnkıtâ ve İrsâl Tespiti: Seneddeki râvilerin birbirleriyle gerçekten görüşüp görüşmediğini (likā ve muâsara) tarihlerle tahkik eder.
• Tedlîs Uyarısı: Râvilerden birinin hocasını gizleyip gizlemediğini (tedlîsü'l-isnad) titizlikle inceler ve 'an'ane ile rivayet eden müdellislerin hadislerine şerh düşer.
• Metin Tenkidi ve İdrâc: Hadisin metnine râvilerden biri tarafından sonradan eklenmiş açıklama cümlelerini (müdrec) tespit ederek Nebevî kelâmın safiyetini korur.

İbn Kesîr, hocası Mizzî'nin meşhur eseri Tehzîbü'l-Kemâl'in ve Zehebî'nin Mîzânü'l-İ'tidâl'inin sağladığı muazzam rical bilgisini Câmiu'l-Mesânîd'in her sayfasına nakşetmiştir.

Bir hadisi zikrettikten sonra seneddeki zayıf, metrûk, meçhul veya sika (güvenilir) râvilerin biyografik durumunu veciz şekilde açıklar:

«Bu hadis garîbtir; senedinde falan râvi vardır ki Ahmed b. Hanbel onu tevsîk etmiş, Yahyâ b. Maîn ise hafızasında gevşeklik olduğunu söylemiştir. Ancak bu tarik diğer bir şahidle takviye edildiğinden hadis hasen derecesine yükselmektedir.» — İbn Kesîr

Bu analitik yaklaşım, araştırmacıların ciltler dolusu rical kitabını taramadan tek bir sayfada senedin sıhhatini görmesini sağlar.

İbn Kesîr, Şâfiî mezhebine mensup büyük bir fakih olmakla birlikte; mezhep taassubundan tamamen uzak, nassların delaletini esas alan müstakil bir fıkıh ufkuna sahiptir. Eserde fıkhî ihtilaflara temel teşkil eden hadislerin geçtiği yerlerde şu yöntemi uygular:

1. Mezheplerin İstidlal Tarzı: Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel'in aynı hadisi nasıl anladıklarını ve aralarındaki usûl farklarını ortaya koyar.
2. Nâsih ve Mensûh: Tarihî kronolojiye riayet ederek hangi hükmün diğerini neshettiğini tespit eder.
3. Zayıf Hadisle Amel: Fıkhî ahkâmda zayıf hadisle amel edilemeyeceğini, ancak sahih sünnetin bulunmadığı yerde kıyasa tercih edilebilecek dereceleri açıklar.

İbn Kesîr'in ilim dünyasındaki dehası, yazdığı eserlerin birbirini tamamlayan organik bir bütün teşkil etmesidir. Câmiu'l-Mesânîd, onun Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm'inin ve el-Bidâye ve'n-Nihâye'sinin omurgasını teşkil eder:

• Tefsîrü'l-Kur'ân bi'l-Hadîs: İbn Kesîr'in tefsirinde âyetleri açıklarken zikrettiği yüzlerce hadisin tam senetleri, tarik tahlilleri ve sıhhat hükümleri Câmiu'l-Mesânîd'deki bu muazzam havuzdan beslenir.
• Tarihî Rivayetlerin Tasfiyesi: el-Bidâye'de geçen peygamberler tarihi, ashâb devri ve fitne hadisleri; uydurma ve zayıf İsrâiliyyât rivayetlerinden bu eserdeki katı hadis tenkidi süzgeciyle arındırılmıştır.

Memlükler devrinde gelişen zevâid ilmi (bir hadis kitabının diğer temel kitaplara göre fazlalıklarını derleme faaliyeti), Nûreddîn el-Heysemî ve İbn Hacer el-Askalânî gibi dev muhaddislerle zirveye ulaşmıştır.

Heysemî'nin Mecmau'z-Zevâid'i Ahmed b. Hanbel, Bezzâr, Ebû Ya'lâ ve Taberânî'nin Kütüb-i Sitte'ye göre fazlalıklarını fıkıh bablarına göre tasnif ederken; İbn Kesîr'in Câmiu'l-Mesânîd'i hem Kütüb-i Sitte'yi hem de zevâid kitaplarını bütün senetleriyle tek bir bünyede toplayarak çok daha kapsamlı ve muhakkikâne bir kaynak hüviyeti kazanmıştır.

İbn Kesîr'in bu eseri, talebesi ve devrin en büyük hadis emîri sayılan İbn Hacer el-Askalânî tarafından büyük bir takdirle karşılanmıştır. İbn Hacer, ed-Dürerü'l-Kâmine'de hocası İbn Kesîr'in hafıza ve hadis ihâtasını överken Câmiu'l-Mesânîd'in telif mucizesine dikkat çeker.

Eser, asırlar boyunca yazma kütüphanelerinde en kıymetli hazinelerden biri olarak korunmuş; 20. yüzyılda Dr. Abdülmu'tî Emîn el-Kal'acî ve diğer muhakkikler tarafından onlarca cilt halinde tahkik edilerek İslâm dünyasına kazandırılmıştır.

İbn Kesîr'in Câmiu'l-Mesânîd ve's-Sünen eseri, İslâm medeniyetinin söze, emanete, isnâda ve hakikate verdiği değerin taştan ve kâğıttan yapılmış en haşmetli kalesidir.

Dünya üzerinde hiçbir medeniyet, kendi peygamberinin ağzından çıkan her bir kelimeyi, onu nakleden binlerce insanın ahlâkî ve zihnî sicilini tutarak bu derece matematiksel ve ahlâkî bir disiplinle kaydetmemiştir. İbn Kesîr'in bu anıt eseri, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) «Benim sözümü işitip belleyen ve tebliğ edenin Allah yüzünü ak etsin!» duasına nâil olmanın ebedî bir vesikasıdır.