İbn Kayyim el-Cevziyye: Miftâhu Dâri's-Sa'âde, İlim ve İrade Felsefesi, Kozmik Hikmet ve İnsanın Kemâli Külliyâtı

Hicrî 691 (miladî 1292) senesinde Dımaşk'ta (Şam) dünyaya gelen Şemseddin Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Zür'î ed-Dımaşkī, meşhur unvanıyla İbn Kayyim el-Cevziyye; İslâm tefekkür tarihinin en derin, en hissî ve en kuşatıcı allâmelerindendir. Babası Cevziyye Medresesi'nin müdürü (kayyimi) olduğu için 'İbn Kayyim el-Cevziyye' lakabıyla anılmıştır.

Küçük yaştan itibaren fıkıh, usûl, nahiv, kelâm ve hadis tahsil etmiş; devrin en büyük muhaddislerinden ders almıştır. Ancak onun ilmî ve manevî hayatının dönüm noktası, Şeyhülislâm İbn Teymiyye ile karşılaşması olmuştur. On altı yıl boyunca İbn Teymiyye'nin en yakın talebesi ve sırdaşı olmuş; hocasıyla birlikte Dımaşk Kalesi'nde hapis yatmış, bu çile dönemini Kur'an tefekkürü, zikir ve eser telifiyle bir vuslat halvethanesine çevirmiştir.

İbn Kayyim'i hocasından ayıran en mühim vasfı; keskin mantıkî cedelin yanına derin bir tasavvufî zevk, rikkat-i kalb, edebî belağat ve kozmik temaşa ufkunu eklemesidir. Hicrî 751 (1350) senesinde Dımaşk'ta vefat etmiş ve Bâbüssagīr Kabristanı'na defnedilmiştir.

İbn Kayyim'in düşünce mimarisini en mükemmel biçimde aksettiren başyapıtlarından biri Miftâhu Dâri's-Sa'âde ve Menşûru Velâyeti'l-İlmi ve'l-İrâde (Saadet Yurdunun Anahtarı ve İlim ile İrade Velâyetinin Fermanı) isimli iki ciltlik muazzam eseridir.

Eserin yazılış gayesi, insanın dünyada ve âhirette aradığı nihai mutluluğun (saâdet-i dâreyn) şifrelerini çözmektir. İbn Kayyim'e göre insanın kemâli iki temel kuvvete bağlıdır: Bilen İlim Kuvveti (el-Kuvvetü'l-İlmiyye) ve İsteyen İrade Kuvveti (el-Kuvvetü'l-İrâdiyye). Hakiki saadet, ilmin hakikati tanıması ve iradenin de o hakikate aşkla yönelmesidir.

İlimsiz irade kör bir taassup ve sapkınlık; iradesiz ilim ise amelden mahrum kuru bir yüktür. İbn Kayyim bu eserde ilmin rütbesinden kâinatın kozmolojik nizamına, insanın anne karnındaki yaratılışından astrolojinin iptaline kadar uzanan hayret verici bir ansiklopedik tefekkür inşa etmiştir.

Miftâhu Dâri's-Sa'âde'nin ilk üçte birlik kısmı, İslâm irfan tarihinde ilim hakkında kaleme alınmış en veciz ve lirik methiyedir. İbn Kayyim, âyet ve hadislerden istinbatla ilmin yüz elliden fazla üstünlüğünü ve faziletini tek tek maddeler halinde serdeder.

Eserde İlim ile Malın Kırk Maddelik Mukayesesi dünya edebiyatının şaheserlerindendir: Mal harcandıkça azalır, ilim harcandıkça (öğretildikçe) çoğalır. Mal sahibini bekçi gibi korumak zorundadır, ilim ise sahibini korur. Mal ölümle birlikte sahibini terk eder, ilim ise kabirde nûr, mîzanda ağırlık, sırâtta ışıktır. Mal zalimlerin ve kâfirlerin eline de geçer, hakiki ilim ise ancak Allah'ın sevdiklerine lütfettiği bir nübüvvet mirasıdır.

İbn Kayyim'e göre kalbin hayatı ancak ilimledir; ilimden mahrum bir kalp, bedeni ayakta olsa bile hakikatte bir ölüdür. Hakiki ilim, insanı kibre değil, haşyet ve tezellüle (Allah karşısında boyun bükmeye) sevk eden marifetullahtır.

İbn Kayyim, eserin ikinci büyük bölümünde okuyucuyu kâinat sarayında muazzam bir seyr ü temaşaya davet eder. Bu fasıl, kelâm ve felsefedeki İnâyet, Gâye ve Nizam Delilinin (Teleolojik Argüman) İslâm edebiyatındaki en canlı ve şiirsel tatbikidir.

Gökyüzünün sütunsuz yükselişi, yıldızların kusursuz yörüngeleri, Güneş'in yeryüzüne olan mesafesinin milimetrik hassasiyeti, Ay'ın menzilleri ve mevsimlerin deverânı derin bir astronomi ve kozmoloji vukûfiyetiyle tahlil edilir. Eğer Güneş Dünya'ya biraz daha yakın olsaydı her şey yanıp kül olurdu; biraz uzak olsaydı yeryüzü buz kesilirdi.

İbn Kayyim tabiatı kendi kendine işleyen şuursuz bir mekanizma değil; her an Kayyûm olan Allah'ın kudret ve hikmet tecellîleriyle ayakta duran canlı bir âyetler meşheri olarak takdim eder. Her bir atom, bir Sâni-i Hakîm'in varlığına şehadet eden bir lisandır.

Miftâhu Dâri's-Sa'âde'nin en meşhur ve çığır açıcı fasıllarından biri, müellifin astrolojiye (ilm-i ahkâm-ı nücûm) yönelttiği fevkalade kapsamlı ve modern bilimi önceleyen tenkitleridir. İbn Kayyim, astronomi (ilm-i hey'et) ile astrolojiyi birbirinden kesin sınırlarla ayırır.

Gökyüzündeki gezegenlerin ve burçların insanların kaderi, ömrü, saadeti veya felaketi üzerinde zâtî bir tesiri olduğu iddiasını hem aklî hem de şer'î delillerle yerle bir eder. Müneccimlerin tahminlerinin tamamen tahmin ve aldatmacadan ibaret olduğunu; aynı anda doğan binlerce insanın (örneğin aynı dakikada doğan ikizlerin) tamamen farklı hayatlar, zenginlikler veya ölümler yaşamasının astrolojinin kurallarını temelden çökerttiğini ispatlar.

Gök cisimleri birer sebep olabilir; fakat sebepleri yaratan ve dilediği an bozan Müsebbibü'l-Esbâb Allah Teâlâ'dır. İbn Kayyim, aklı hurafelerden ve yıldız perestlikten arındırarak saf tevhid inancını müdafaa eder.

Kâinattan sonra İbn Kayyim tefekkür merceğini 'küçük kâinat' (mikrokozmos) olan insana çevirir. Anne karnındaki nutfenin alaka ve mudgaya dönüşmesi, kemiklerin giydirilmesi ve nihayet ruhun üflenmesi safhalarını âyetler ışığında bir embriyolog titizliğiyle tasvir eder.

İnsan vücudundaki organların yerleşimi ve vazifeleri üzerinde durur: Gözün arkasındaki görme sinirleri, kulağın kıvrımları, dilin tat alma ve konuşma mucizesi, kalbin kan pompalama ritmi, parmak uçlarındaki çizgiler ve sindirim sisteminin hikmetleri... Bütün bu anatomi tahlillerinin gayesi, insanın kendi bedenindeki ilâhî sanata bakarak hayrete ve secdeye varmasıdır.

İbn Kayyim, ruh ile beden arasındaki münasebeti Kitâbü'r-Rûh'taki derinliğiyle burada da özetler: Beden ruhun bineği ve aletidir; asıl insan ise idrak eden, seven, inanan ve ebediyete namzet olan ruhtur.

Eserin tabiat felsefesi kısmında İbn Kayyim, hayvanlar âlemindeki hayranlık uyandırıcı içgüdüleri (ilham-ı ilâhî) ve ekolojik dengeyi inceler. Karıncaların kış için yiyecek depolarken tohumların çimlenmemesi için ortadan ikiye bölmeleri, arıların altıgen petek hendesesiyle en az balmumuyla en çok balı muhafaza etmeleri gibi mucizeleri serdeder.

Kuşların pusulasız binlerce kilometre göç edebilmesi, örümceğin ağ örme tekniği, yırtıcı hayvanların avlanma ahlâkı gibi hadiseler İbn Kayyim'e göre kör tesadüflerin veya evrimin değil; her mahlûka yaratılışını veren ve sonra ona yolunu gösteren (A'lâ Sûresi: 'Ellezî haleka fe sevvâ, vellezî kaddere fe hedâ') Zât-ı Zülcelâl'in sevk-i tabiîsidir.

Bu müşahedeler, okuyucunun tabiat ile olan rabıtasını seküler bir sömürü ilişkisinden çıkarıp, kâinatı bir ibret ve hamd meclisi olarak temaşa eden mümince bir şuura yükseltir.

İbn Kayyim, fıkhın sadece kuru kurallar manzumesi olmadığını; her bir şer'î hükmün kulların dünyevî ve uhrevî maslahatlarını temin etmek, zararları defetmek için vaz'edildiğini ispat eden bir hikmet-i teşrî' dâhisidir. Bu sahada Şâtıbî'nin el-Muvâfakāt'ını önceleyen tahliller yapar.

Namaz, oruç, zekât ve haccın ferdî ve içtimaî faydalarını; faizin, zinanın, haksız kazancın ve zulmün cemiyeti nasıl ifsat ettiğini teşrih eder. Şeriat bütünüyle adalettir, rahmettir, maslahattır ve hikmettir. Eğer bir mesele adaletten zulme, rahmetten gazaba, maslahattan mefsedete, hikmetten abese kaymışsa, o hüküm tevil edilse bile şeriatın bir cüz'ü olamaz.

İbn Kayyim'in bu kaidesi, fıkhın donuklaşmasını engelleyen ve onu zamanlar üstü diri bir adalet nizamı kılan en temel dinamiktir.

Eserin zirve noktası, insanın irade kuvvetinin ancak Muhabbetullah (Allah sevgisi) ile kemâle ereceğini beyan eden irfânî fasıldır. İbn Kayyim'e göre insanı harekete geçiren en temel muharrik güç sevgidir. Kalp neyi severse, irade onun peşinden koşar; akıl ise o gayeye ulaşmak için planlar kurar.

Eğer insanın sevgisi fâni şehvetlere, makama ve altına bağlanmışsa, o kimse o fânilerin kulu ve kölesi olur. Hakiki hürriyet ve saadet; kalbin mâsivâ esaretinden kurtulup sadece Yaratıcısına kul olmasıdır (ubûdiyyet). İbn Kayyim, Medâricü's-Sâlikîn'deki muhabbet mertebelerini burada da özetler.

Hakiki ubûdiyyet; sevginin, saygının, havf ve recânın kemâl derecesinde Allah'a has kılınmasıdır. Saadet yurdunun nihai kapısı, işte bu muhabbet anahtarıyla açılır.

İbn Kayyim el-Cevziyye'nin Miftâhu Dâri's-Sa'âde'si, İslâm medeniyetinin akıl, vahiy ve tabiatı tek bir hakikat senfonisi olarak idrak eden bütüncül epistemolojisinin şaheseridir. Eser; pozitivist maddecilikle körleşen, maneviyatsız bilgiyle zehirlenen veya aklı inkâr eden dar kalıplarla bunalan çağımız insanına muazzam bir ufuk sunar.

Kâinat okunmayı bekleyen açık bir kitaptır; Kur'an o kitabın ezelî tercümesidir; insan ise o kitabın manalarını idrak etmek üzere yaratılmış şuurlu kâtip ve muhataptır. Saadet, bu üçlü ahengin bozulmadığı kalplerde tecellî eder.

Sihravemen İlimler Akademisi Külliyâtı bünyesinde İbn Kayyim'in bu ölümsüz tefekkür pınarını, hikmet ve irade meclisimizin başucu eseri olarak takdim etmekten onur duyuyoruz.