İbn Kasıy: Hal'u'n-Na'leyn ve Endülüs İrfânı

Endülüs İslam medeniyetinin 12. yüzyıldaki en özgün ve çalkantılı simalarından biri olan Ebü'l-Kāsım Ahmed b. el-Hüseyn b. Kasıy (ö. 546/1151), Güney Portekiz ve Garb-ı Endülüs (Silves ve Mertola) havzasında hem manevi bir irfan ekolü kurmuş hem de siyasi-askeri bir mehdîlik hareketi olan 'Râbıta-i Mürîdîn'i yönetmiştir. Onun mirası, yalnızca siyasi bir direniş değil, bizzat Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin üzerinde derin tesirler bırakan yüksek düzeyli bir bâtınî metafiziktir.

İbn Kasıy, Endülüs tasavvufunun felsefîleşme ve Havas ilimleriyle harmanlanma evresini temsil eder. O, zâhir ulemâsının dar lafızcılığına karşı manevi tevilin, keşfin ve ledünnî ilmin kapılarını ardına kadar açmıştır. Müridleriyle birlikte kurduğu ribâtlar, hem birer zikirhâne ve tefekkür ocağı hem de zulme ve yozlaşmaya karşı manevi kaleler hüviyetindeydi.

Onun en büyük eseri olan 'Hal'u'n-Na'leyn fî Vusûli Hazreti'l-Cem'ayn' (İki Ayakkabıyı Çıkarıp İki Cem' Huzuruna Ulaşmak), İbnü'l-Arabî tarafından Kudüs'te 602 yılında satır satır şerh edilmiş ve İbnü'l-Arabî'nin kendi ontolojisinin oluşumunda anahtar bir köprü vazifesi görmüştür. Bu eser, sembolizmin ve bâtınî hakikatlerin zirveye ulaştığı emsalsiz bir metindir.

Kur'an-ı Kerîm'de Tâhâ sûresinde Hz. Mûsâ'ya hitaben buyrulan 'Fe-hla' na'leyk, inneke bi'l-vâdi'l-mukaddesi Tuvâ' (Pabuçlarını çıkar! Şüphesiz sen mukaddes Tuvâ vadisindesin) âyet-i celîlesi, İbn Kasıy'ın bütün tasavvufi öğretisinin merkez taşıdır. İbn Kasıy sorar: Cenâb-ı Hak, Kelîmullâh olan Mûsâ'ya neden iki pabuçunu çıkarmasını emretmiştir? Bu emir sıradan bir deri pabuç mudur, yoksa iki kâinata dair muazzam bir ontolojik terk midir?

İbn Kasıy ve onu şerh eden İbnü'l-Arabî'ye göre 'iki pabuç', ruhun ilahi huzura vuslatına engel olan iki âlemi temsil eder: Dünya ve Âhiret, mülk ve melekût, ten ve can, nefis ve akıl ikilikleridir. Hakikat vadisi olan Tuvâ'ya adım atacak sâlik, zihnindeki ve kalbindeki bütün düalizmi, ikilik bilincini ve sebeplere yapışma bağını ayaklarından fırlatıp atmak zorundadır.

İki pabucu çıkarmak, sâlikin Hakk'ın huzurunda mutlak tecerrüt (yalınlaşma) haline ermesidir. Ayakların mukaddes vadi toprağına doğrudan temas etmesi, insanın hakiki fıtratının vasıtasız olarak ilahi tecellîye ayna olması demektir. İbn Kasıy bu makamı, kudsî saflığın ve zâtî müşahedenin ilk şartı olarak vazeder.

Kitabın başlığında geçen 'Hazretü'l-Cem'ayn' terkibi, İbn Kasıy metafiziğinin en derin ontolojik basamağıdır. Tasavvuf ilminde cem' (birlik) ve fark (ayrılık) kavramları bilinir; ancak İbn Kasıy 'iki cem' makamından bahseder. Birinci cem', kesretin (çokluğun) zeval bulup tek bir Zât'ta yok olmasıdır; ikinci cem' ise Hakk'ın birliği içinde bütün varlık mertebelerinin kâmil bir nizamla ebediyen müşahede edilmesidir.

Birinci cem'de sâlik kendi varlığından geçer, fenâya erer; ikinci cem'de ise bekā-billâh sırrıyla Hakk'ın gözüyle eşyaya bakar. Bu iki cem' huzuruna ulaşmak, zâhir ile bâtını, evvel ile âhiri, tenzih ile teşbihi aynı aynada görebilen kâmil insanın makamıdır.

İbn Kasıy, bu makama ulaşamayanların ya zâhirde takılıp mülhit/maddeci olduğunu ya da bâtında takılıp helak olduğunu ifade eder. İki cem'i birleştiren kâmil arif ise, ayakları şeriat toprağında, kalbi melekût semasında, sırrı ise lâhût deryasında seyreden hakiki muvahhiddir.

İbn Kasıy, peygamberlerin ve velilerin mazharlarını mukayese ederken Hz. Mûsâ ile Hz. Muhammed (s.a.v.) arasındaki tecellî farklarını eşsiz bir dirâyetle ortaya koyar. Hz. Mûsâ'ya 'pabuçlarını çıkar' denilmişken, Mirac gecesinde Hz. Muhammed'e (s.a.v.) pabuçlarıyla Arş'a basması işareti verilmiştir. İbn Kasıy bu muazzam sembolizmi tahlil eder:

Hz. Mûsâ cem' makamına henüz eriyordu; ikilikten arınmak için dünya ve ukbâyı temsil eden na'leyni çıkarması gerekiyordu. Oysa Hatemü'l-Enbiyâ olan Hz. Muhammed (s.a.v.), cem'ü'l-cem' makamının sahibiydi. Onda mülk ve melekût, ten ve ruh ayrılığı kalmamıştı; onun pabuçları dahi nûr-ı mutlak ile boyanmış, kesret onda zâhirî bir perde olmaktan çıkmıştı.

Bu sebeple İbn Kasıy, velâyetin nihai kemâlinin Muhammedî meşrepte erimek olduğunu belirtir. Sâlik, sülûkunun başında Mûsevî tecerrütle pabuçlarını çıkarır (terk-i dünya, terk-i ukbâ, terk-i hestî); sülûkunun zirvesinde ise Muhammedî vuslatla terk-i terke ererek her zerrede Hakk'ı cem' ve fark dengesiyle temaşa eder.

İbn Kasıy'ın metinleri dikkatle okunduğunda, onun Endülüs'e has kadim Havas ve Hurûf ilmine ne kadar derinlemesine hâkim olduğu görülür. O, harfleri sadece ses işaretleri olarak değil, Arş'tan fereşe kadar bütün kozmik nizamın şifreleri ve melekûtî tecellîlerin formları olarak görür.

Özellikle Kur'an'daki hurûf-ı mukatta'a (Elif-Lâm-Mîm, Tâ-Hâ, Yâ-Sîn) üzerine geliştirdiği tefsirler, varlığın mertebelerini harflerin geometrisi ve Ebced sırlarıyla izah eder. Elif vahdeti, Lâm melekûtî vasıtayı, Mîm ise beşerî zuhuru simgeler. Tuvâ vadisindeki ateş tecellîsi, kalbin harf nurlarıyla tutuşmasıdır.

İbn Kasıy'ın havas anlayışı, sihirbazlık veya bayağı menfaat talebi değildir; bilakis zihnin ve kalbin kozmik kanunlarla ahenk kurduğu 'ilm-i ledün' düzeyidir. O, talebelerine nefis tezkiyesi yapılmadan harf ve vefk sırlarına dalmanın manevi bir intihar olduğunu ısrarla tembih etmiştir.

Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, gençliğinde İbn Kasıy'ın eserine duyduğu derin hayranlığı hiçbir zaman gizlememiştir. Kudüs'te Mescid-i Aksâ civarında kaleme aldığı 'Şerhu Hal'i'n-Na'leyn', İbnü'l-Arabî'nin ilk dönem şaheserlerindendir ve İbn Kasıy'ın muğlak, cezbe dolu ibarelerini Vahdet-i Vücûd'un kusursuz felsefî terminolojisiyle aydınlatmıştır.

İbnü'l-Arabî şerhinde, İbn Kasıy'ın metnini cümle cümle ele alır. İbn Kasıy'ın meczûbâne ve yer yer şathiyye kokan ifadelerini Ehl-i Sünnet omurgasında sağlamlaştırır, onun 'Hal'u'n-Na'leyn' metaforunu Fütûhât-ı Mekkiyye'nin âyân-ı sâbite ve tecellî-i zâtî bahislerinin bir mukaddimesi kılar.

Şeyhü'l-Ekber'e göre İbn Kasıy, velâyet burcunda parlayan bir yıldızdır; ancak siyasi hengâmelere ve hilafet iddialarına karışması, onun manevi tasarrufunu gölgelemiştir. İbnü'l-Arabî bu şerhle, üstadın irfânî cevherini siyasi kargaşadan ayırıp ebedi bir hakikat anıtı haline getirmiştir.

İbn Kasıy'ın Mertola Kalesi'nde kurduğu ribât, Endülüs tarihinde benzeri az görülen bir manevi eğitim merkeziydi. Buradaki eğitim, zâhirî fıkıh ve hadis dersleriyle sınırlı kalmıyor; riyazet, çile, teheccüd ve zikr-i dâim ile müridlerin kalbî gözleri (basiretleri) açılıyordu.

Mürîdîn meclislerinde sülûk eden tâlipler, şu dört katı esasa tabi tutulurdu: 1. Samt (Mutlak zikir ve tefekkür haricinde sükût etmek), 2. Cû' (Helal lokma ile az yemek ve nefsin şehvetini kırmak), 3. Seher (Geceleri uykuyu terk edip seher vaktinin nurlarına talip olmak), 4. Uzlet (Halkın dedikodusundan ve dünya gafletinden sıyrılıp Halvet-der-Encümen sırrına ermek).

Bu dört temel sütun, İbn Kasıy'ın sâliklerini birer veli ve manevi muhafız haline getirmiştir. Ribâtın etrafında toplanan binlerce derviş, hem nefisleriyle hem de çağın zulümleriyle mücadele eden manevi savaşçılardı.

İbn Kasıy, fenâ makamını anlatırken dehşetli bir teşbih kullanır: 'İki pabuç yalnızca ayaktan çıkarılmaz, Tûr-ı Sînâ'nın tecellî ateşinde yakılıp kül edilir.' Bu ifade, fenânın sadece geçici bir hâl değil, masivânın kalpte ebediyen yok oluşu anlamına geldiğini gösterir.

Sâlik fenâya erdiğinde, benliğini oluşturan bütün kayıtlar, unvanlar, iddialar ve hatta manevi makam arzuları dahi bu zâtî ateşte erir. Geride ne bir benlik kalır ne de bir iddia. İbn Kasıy'a göre arifin hali, ateşte eriyen demir gibidir; demir ateşte öyle bir nura ve hararete kavuşur ki, dışarıdan bakan onu ateş zanneder, oysa o demirdir; demir ateşte yok olmuş ama hüviyeti zâtında saklanmıştır.

Bekā makamı ise kül olan pabuçların yerine, Hak Teâlâ'nın kudret nûrundan giydirilen 'rabbânî libas'tır. Artık o kulun yürüdüğü ayak Hakk'ın kudreti, tuttuğu el Hakk'ın eli, gördüğü göz Hakk'ın basar sıfatı olur.

İbn Kasıy yalnızca bir mürşid ve kutup değil, aynı zamanda Arap edebiyatının en lirik ve sembol yüklü mistik şairlerinden biridir. Hal'u'n-Na'leyn boyunca serpiştirilen manzumeler, sevgilinin cemâline duyulan sonsuz iştiyakı, çöl gecelerindeki vuslat fısıltılarını ve ilahi sarhoşluğu (sekr) dile getirir.

Onun dili, doğrudan akla değil kalbin idrakine hitap eder. Mecazlar, remizler ve telmihlerle örülü bu üslup, nâmahrem gözlerin ilahi sırları çiğnemesini engellemek için bir örtü (hicâb) vazifesi görür. Şiirlerinde Tûr, vadi, ateş, kadeh, şarap, pabuç ve çöl imgeleri daima zât-ı ilahiyyenin tecellîlerine işaret eder.

Bu şiirsel işârî üslup, daha sonra İbnü'l-Fârız ve İbnü'l-Arabî'nin 'Tercümânü'l-Eşvâk'ında yankılanacak olan Endülüs aşk metafiziğinin ilk güçlü nehir yatağını teşkil etmiştir.

İbn Kasıy'ın sekiz asır evvel Endülüs ufuklarından yükselttiği 'Hal'u'n-Na'leyn' sedası, çağımızın maddeye, şekle ve kesrete boğulmuş modern insanı için eşsiz bir manevi uyanış çağrısıdır. Bugünün insanı, zihnini ve kalbini binlerce sahte putla, endişeyle ve dünyevi pabuçla doldurmuştur.

Hal'u'n-Na'leyn doktrini bize fısıldar: Kalbin mukaddes vadisine adım atmak istiyorsan, evvela seni aşağı çeken, adımlarını ağırlaştıran benlik ve dünya pabuçlarını çöz ve fırlat! Hakiki hürriyet, eşyayı terk etmekte değil, eşyanın kalbini esir almasına izin vermemektedir.

Sihra Külliyatı'nın ilim ve irfan meclislerinde İbn Kasıy'ın açtığı bu kapı; zâhir ile bâtını, ilim ile ameli, keşf ile şeriatı cem' eden muazzam bir meşale olarak daima yanacaktır. Mertola'nın taş duvarlarından sızan o ilahi nûr, bugün de hakikat taliplerinin yolunu aydınlatmaya devam etmektedir.