İbn Hazm el-Endelüsî ve el-Fasl fi'l-Milel ve'l-Ahvâ ve'n-Nihal: Dinler Tarihi, Mezhepler, Akıl ve Nakil Mukayesesi Külliyatı

Endülüs İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en özgün ve tavizsiz mütefekkir Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd İbn Hazm el-Kurtubî (384-456 / 994-1064), Kurtuba'da vezir bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Gençliğinde saray muhitinde edebiyat, felsefe, mantık ve fıkıh tahsil etmiş; Endülüs Emevî hilafetinin çöküşü ve iç savaşlar sebebiyle vezirlik, hapis ve sürgün gibi çetin imtihanlardan geçmiştir.

Hayatının ikinci devresinde siyaseti tamamen bırakarak kendisini ilme ve hakikat arayışına adamıştır. Başlangıçta Şâfiî mezhebine intisap etmişken, aklî kıyasın ve taklidin dinde delil olamayacağı kanaatine vararak Dâvûd ez-Zâhirî'nin kurduğu Zâhiriyye mezhebini benimsemiş ve bu ekolü mantıkî ve kelâmî bir sisteme kavuşturmuştur.

İbn Hazm, dört yüzü aşkın eser kaleme almış velûd bir müelliftir. Çağdaşları onun kalemi hakkında 'İbn Hazm'ın dili, Haccâc'ın kılıcından daha keskindir' demişlerdir. Onun en abidevi eseri ise hiç şüphesiz dinler tarihi ve mezhepler sahasında bir devrim niteliği taşıyan el-Fasl fi'l-Milel ve'l-Ahvâ ve'n-Nihal külliyatıdır.

Batı dünyasında mukayeseli dinler tarihi ilminin (Comparative Religion) 19. yüzyılda kurulduğu iddia edilirken; İbn Hazm ondan tam sekiz asır önce, 11. yüzyılda el-Fasl eseriyle bu ilmin en sağlam metodolojik temellerini atmıştır.

Eser, sadece İslâm içi fırkaları değil; Yahudilik, Hristiyanlık, Mecûsîlik, Sâbiîlik, Brahmanizm, Deizm, Ateizm ve kadim Grek felsefi ekollerini doğrudan kendi kaynak metinlerinden hareketle inceler. İbn Hazm, incelediği din ve felsefelerin mensuplarının iddialarını dürüstçe aktarır, ardından metin tenkidi (filolojik ve tarihî tenkit) ve mantık kurallarıyla bu iddiaların tutarsızlıklarını ortaya koyar.

Bu eser, tarafsız metin analizi ile tavizsiz tevhid savunmasını aynı potada eriten bir şaheserdir.

İbn Hazm'ın ilim dünyasındaki en sarsıcı başarısı, Tevrat ve İncil metinlerine uyguladığı Yüksek Metin Tenkididir (Higher Biblical Criticism). İbn Hazm, İbranice ve Latince kaynaklara vukufiyetiyle Tevrat metinlerini kronolojik, coğrafi ve mantıkî açıdan incelemiştir.

Bu tespitler, Batı'da Spinoza ve Richard Simon gibi filozofların asırlar sonra ulaşacağı modern tenkit ilkelerinin öncüsüdür.

İbn Hazm, el-Fasl'ın diğer ciltlerinde İslâm içi mezhep ve fırkaları Zâhirî epistemolojisi terazisinde tartar:

Mu'tezile Tenkidi: Mu'tezile'nin ilahi sıfatları zâttan nefyetmesini (ta'tîl) ve kader meselesinde kulun kendi fiilinin müstakil yaratıcısı olduğunu iddia etmesini tevhidin şanına aykırı bulur.

Eş'ariyye Tenkidi: Eş'arîlerin 'kesb' nazariyesini ve kelâm-ı nefsî ayrımını felsefî bir dolambaç olarak görür; Kur'an'ın apaçık zâhirine sarılmak yerine aklî tevillere sapıldığını iddia eder.

Mürcie ve Haricîler: İmanı kuru bir ikrara indirgeyen Mürcie ile büyük günah işleyeni tekfir eden Hâricîleri Kur'an nasslarının açık hükümlerini çiğnemekle itham eder.

İbn Hazm'a göre kurtuluş yolu; ne felsefecilerin aklı putlaştırmasında, ne Bâtınîlerin gizli mânâ masallarında, ne de taklitçilerin mezhep taassubundadır; kurtuluş ancak Kitap ve Sahih Sünnet'in sarih lafızlarına teslimiyettedir.

İbn Hazm'ın metodolojisinin omurgası Zâhirîliktir. Ona göre dinde dört kaynak kabul edilir: 1. Kur'an nassı, 2. Sahih Sünnet nassı, 3. Sahabenin icmâı, 4. Zarûrât-ı dîniyye ve akl-ı selîm.

Buna mukabil dinde Kıyas, İstihsan, Maslahat-ı Mürsele ve Rey gibi zannî metotları kesinlikle reddeder. 'Allah Teâlâ dininde hiçbir şeyi eksik bırakmamıştır; kıyas yapmak Allah'ın hüküm koymadığı yerde kendi hevasıyla hüküm üretmektir' der.

Ancak İbn Hazm kaba bir lafızcı değildir. Aristo mantığını en iyi bilen İslâm âlimlerinden biridir ve et-Takrîb li-Haddi'l-Mantık eseriyle mantığı İslâm ilimlerine başarıyla tatbik etmiştir. Ona göre mantık nassın hakiki zâhirini anlamanın en keskin aletidir.

İbn Hazm, taklidin amansız bir düşmanıdır. Her müminin imanda ve amelde delil aramakla mükellef olduğunu savunur. Bir fıkıh imamının veya filozofun sözünü körü körüne kabul etmeyi şirk-i hafî sayar.

Felsefeye yaklaşımı ise son derece tenkitçidir: Mantık ve matematik gibi aklî aletleri kabul eder; fakat metafizik sahada aklın tek başına hüküm veremeyeceğini, vahyin kılavuzluğuna muhtaç olduğunu vurgular. Aristo'nun âlemin ezeliyeti gibi tevhide aykırı iddialarını mantıkî kıyaslarla çürütür.

İbn Hazm sadece bir polemikçi değil, aynı zamanda ruhların derinliklerini okuyan bir ahlak hekimidir. Onun el-Ahlâk ve's-Siyer fî Müdâvâti'n-Nüfûs adlı eseri, insanın nefis hastalıklarını ve kaygılarını tedavi eder.

İbn Hazm der ki: "Bütün insanları araştırdım; hepsinin tek bir ortak gayede birleştiğini gördüm: Keder ve kaygıyı (hemm) defetmek. Kimi zenginlikle, kimi makamla, kimi eğlenceyle bunu arar. Fakat anladım ki kederi defetmenin tek bir hakiki yolu vardır; o da Allah için amel etmek ve ahirete hazırlanmaktır. Bunun dışındaki her şey insana yeni kederler üretir."

Bu ahlaki derinlik, el-Fasl'daki çetin tartışmaların ardında yatan samimi hakikat aşkının kaynağıdır.

İbn Hazm el-Endelüsî'nin el-Fasl fi'l-Milel ve'l-Ahvâ ve'n-Nihal külliyatı, İslâm medeniyetinin fikrî cesaretinin ve tenkitçi zekâsının en parlak şahididir.

O, hiçbir otoriteye boyun eğmeden, taklidin zincirlerini kırarak doğrudan nassın nurlarına yönelmiş; dinler tarihini ilmi bir disiplin haline getirmiş ve tevhidi her türlü şüphe ve tahriften arındırmıştır.

Endülüs'ün gurbetinde kitapları yakılan fakat fikirleri çağları aşıp günümüze ulaşan İbn Hazm; müstakil düşüncenin, ilahi aşka adanmış aklın ve tavizsiz hakikat arayışının ölümsüz bir bayraktarıdır.