İbn Hazm el-Endelüsî: El-Fasl fi'l-Milel ve'l-Ahvâi ve'n-Nihal Ekseninde Karşılaştırmalı Dinler Tarihi ve Lafzın Hakikati

Endülüs İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en özgün, en tavizsiz ve en velûd mütefekkirlerden biri olan Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Kurtubî (v. 456/1064), zekâsı, celâdeti ve engin hafızasıyla çağları aşan bir çığır açmıştır. Kurtuba Hilâfet Sarayı'nın vezir ailesine mensup olarak refah içinde doğan İbn Hazm, Emevî hilâfetinin yıkılışı ve Mülûkü't-Tavâif (Beylikler) kargaşasıyla birlikte zindanlar, sürgünler ve kitaplarının yakılması gibi büyük trajediler yaşamıştır.

Bu çalkantılı siyasi buhranlar İbn Hazm'ı ye'se düşürmemiş; bilakis siyasî riyâkarlıklara, fıkhî taassuba ve felsefî mugalatalara karşı sarsılmaz bir hakikat cihadına sevk etmiştir. İbn Hazm; fıkıhta Zâhirî mezhebinin en büyük teorisyeni ve müceddidi, kelâmda nass merkezli akılcılığın öncüsü, edebiyatta 'Tavku'l-Hamâme' (Güvercin Gerdanlığı) ile aşk psikolojisinin pîri ve 'El-Fasl' ile dünya dinler tarihinin ilk kurucusu olmuştur.

İbn Hazm'ın şaheseri olan 'El-Fasl fi'l-Milel ve'l-Ahvâi ve'n-Nihal', dünya kültür tarihinde dinleri, mezhepleri ve felsefî akımları karşılaştırmalı, metin merkezli ve tenkidî bir metodolojiyle inceleyen ilk abidevî eserdir. Batı dünyasında Karşılaştırmalı Dinler Tarihi (Comparative Religion) disiplininin XIX. yüzyılda kurulduğu iddia edilirken; İbn Hazm bundan sekiz asır önce XI. yüzyılda bu ilmin metodolojik kurallarını koymuştur.

İbn Hazm; Yahudilik, Hristiyanlık, Zerdüştlük, Brahmanizm, Maniheizm ve Grek felsefesini incelerken hasımlarının rivayetleriyle değil, bizzat Tevrat ve İncil'in İbranice, Latince ve Grekçe asıllarından yapılan tercümeleri satır satır okuyarak kaynak kritiği yapmıştır. Tevrat ve İncillerdeki kronolojik çelişkileri, coğrafi tutarsızlıkları, antropomorfik tenakuzları metin tenkidi yöntemiyle ortaya koyarak 'Tahrif' teorisini modern bir filolog titizliğiyle temellendirmiştir.

İbn Hazm'ın düşünce sisteminin merkezinde 'Zâhir' prensibi yer alır. Dâvûd ez-Zâhirî'nin başlattığı mektebi felsefî ve mantıkî bir zirveye taşıyan İbn Hazm'a göre din; Allah'ın Kur'ân'da indirdiği sarih âyetler ve Hz. Peygamber'den (s.a.v.) mütevâtir veya âhâd yolla sahih olarak gelen sünnettir.

İbn Hazm; fıkıhta 'Kıyas', 'Re'y', 'İstihsân' ve 'Maslahat' gibi beşerî ictihad mekanizmalarını dinde yeni hüküm koyma (teşrî') teşebbüsü sayarak şiddetle reddeder. Bir mesele hakkında nass varsa o nassın lügavî zâhiri mutlaktır; nass yoksa 'Aslî İbâha' (eşyada aslolan mubahlıktır) kaidesi geçerlidir. İbn Hazm'a göre dinde illet aramak ve kıyas yapmak zannîdir; zan ise haktan hiçbir şey kazandırmaz. Bu tavizsiz tutum, İslâm fıkhını taklît batağından ve ulemâ sultasından kurtarıp doğrudan vahy-i ilâhînin kaynağına bağlama çabasıdır.

Çoğu gelenekçi âlim mantığı felsefî bir bid'at sayıp reddederken, İbn Hazm mantığı nassları doğru anlamanın vazgeçilmez aleti ilan etmiş ve 'et-Takrîb li-Haddi'l-Mantık ve'l-Medhalü İleyh' adlı çığır açıcı mantık kitabını telif etmiştir.

İbn Hazm, Aristo mantığının Grek mitolojisiyle ve pagan metafiziğiyle karışmış kavramlarını temizlemiş; mantık terimlerini İslâm fıkhının ve Kur'ân'ın diline tercüme etmiştir. Mantık kurallarını Kur'ân âyetlerinden ve Hz. Peygamber'in hadislerinden getirdiği yüzlerce misalle açıklamıştır. İbn Hazm'a göre mantık, insanın zihnini safsatadan koruyan ilâhî bir mîzandır; mantığı bilmeyen bir fakihin dinde doğru hüküm çıkarması tesadüften öteye geçemez.

İbn Hazm kelâmında Tevhid, mutlak tenzih üzerine oturur. Allah Teâlâ hiçbir cihetten yaratılmışlara benzemez; O'nun benzeri hiçbir şey yoktur (Leyse ke-mislihî şey').

Müşebbihe ve Mücessime'nin Allah'a el, ayak, mekân, inme, çıkma gibi cismânî arazlar isnat etmesine karşı en şiddetli reddiyeleri yazan İbn Hazm; müteşâbih nassların zâhirini korurken cismâniyeti kesinlikle nefyeder. 'Yed' kelimesi zâhirde kudret ve nimet manasındadır; Allah'ın eli vardır ama bu organ olan bir el değildir, O'nun zatına mahsus bir sıfattır ve keyfiyeti bilinemez. Aynı şekilde Mutezile'nin Allah'ın sıfatlarını inkâr etmesine de karşı çıkmış, 'Allah âlimdir ama ilmiyle âlimdir, kādirdir ama kudretiyle kādirdir' diyerek nasslarda geçen bütün ilâhî isim ve sıfatları eksiksiz tastik etmiştir.

İbn Hazm'ın fıkhî ve kelâmî celâdetinin yanında, insan ruhunun en mahrem derinliklerini tahlil eden şairane ve psikolojik bir boyutu vardır. Gençliğinde kaleme aldığı 'Tavku'l-Hamâme fi'l-Ülfeti ve'l-Üllâf' (Güvercin Gerdanlığı), dünya edebiyatında sevgi ve aşk psikolojisi üzerine yazılmış en zarif şaheserlerden biridir.

İbn Hazm'a göre hakiki aşk, bedenlerin değil ruhların birbirine olan ezeli çekimidir. Âlem-i ervâhta birbirine denk yaratılmış ruhlar bu dünyada karşılaştıklarında birbirlerini anında tanır ve mıknatıs gibi cezbeler (ruhsal rezonans). Aşkın alâmetlerini, bakışların dilini, vuslatın neşesini, ayrılığın azabını ve iffetin yüceliğini hem kendi başından geçen hatıralarla hem de psikolojik gözlemlerle anlatan İbn Hazm, aşkı şehvetin kaba bataklığından çıkarıp ruhanî bir kemâl mertebesine yükseltir.

İbn Hazm'ın ahlâk felsefesini kaleme aldığı 'El-Ahlâk ve's-Siyer fî Müdâvâti'n-Nüfûs' (Nefislerin Tedavisi), pratik ahlâk ve karakter terbiyesinin eşsiz bir risalesidir.

İbn Hazm eserin başında insan eylemlerinin nihai gayesini sorgular ve şu derin tespiti yapar: 'İnsanların bütün gayretlerini inceledim; hükümdardan köleye, âlimden cahile kadar herkesin ortak tek bir hedefi vardır: Gam ve kederi (hemm ve huzn) defedip neşeye ve iç huzuruna ulaşmak.' İbn Hazm'a göre dünyevî makamlar, servet ve şöhret gamı defedemez, bilakis artırır. Gam ve kederi bütünüyle defedecek yegâne amel; Allah rızası için amel etmek ve ebedî ahirete yönelmektir. Kibir, haset, riya ve gazap illetlerinin psikolojik reçetelerini sunan eser, bir sûfî terbiyecisi titizliğiyle nefsin kusurlarını tedavi eder.

Endülüs'te saray vezirliğinden zindanlara atılmaya kadar siyasetin en acı çarklarından geçen İbn Hazm, siyasî nazariyesini 'El-Muhallâ' ve 'El-Fasl' eserlerinde fıkhî açıklıkla ortaya koymuştur.

İbn Hazm'a göre devlet reisi (Halife veya İmam), mutlak bir hükümdar değil; şeriatın hükümlerini tatbik eden, halkın can, mal ve ırz emniyetini sağlayan bir emindir. Hilâfet saltanat gibi babadan oğula miras yoluyla geçemez; ümmetin ehil olanlarının hür iradeli 'Bey'at'ı ile meşruiyet kazanır. Eğer yönetici şeriattan sapar, halka zulmeder ve adalet nizamını çiğnerse ümmetin onu azletme hakkı vardır. İbn Hazm'ın bu tavizsiz adalet anlayışı, beyliklerin zâlim hükümdarlarını dehşete düşürmüş ve kitaplarının Sevilla sokaklarında yakılmasına sebep olmuştur.

Sevilla Emîri Mu'temid b. Abbâd'ın emriyle İbn Hazm'ın fıkhî ve kelâmî eserleri meydanlarda ateşe atıldığında, İbn Hazm tarihe altın harflerle kazınan şu ölümsüz mısraları kaleme almıştır:

'Kâğıtları yakabilirsiniz ama bilin ki kâğıdın içindekini yakamazsınız!
Zira o bilgi benim göğsümün içindedir, benimle yürür ve benimle konaklar.
Ben ölürsem benimle mezara girer, lakin ruhumla beraber arşa yükselir!'

Nitekim öyle de olmuştur; Sevilla krallığı tarihin karanlıklarına gömülürken, İbn Hazm'ın eserleri İbnü'l-Arabî, İbn Rüşd, İbn Teymiyye, İbn Kayyim ve Zehebî gibi sonraki asırların dev âlimlerinin elinde yeniden hayat bulmuş ve İslâm düşüncesinin ebedî hazineleri arasına girmiştir.

İbn Hazm el-Endelüsî'nin hayatı ve mirası, her şeyden önce hakikate karşı mutlak bir sadakat ve fikrî cesaret abidesidir.

O, çoğunluğun taklit batağına saplandığı bir çağda tek başına kalsa dahi delilin peşinden gitmiş; sarayların iktidarına değil, vahy-i ilâhînin ve fıtrî aklın sesine boyun eğmiştir. El-Fasl'ın şu derin ikazı, asırları aydınlatmaya devam etmektedir:
'Hakikat çoğunluğun alkışında değil, hüccetin sağlamlığındadır. Âlimin izzeti, sultana dalkavukluk etmekte değil; hak sözü celladın karşısında dahi eğip bükmeden haykırabilmektedir.'

İbn Hazm'ın tenkidî aklı, metodolojik disiplini ve nassa olan teslimiyeti; günümüz Müslüman düşüncesinin dogma ile pozitivizm arasındaki girdaplardan kurtulup hür, tahkîkî ve izzetli bir tefekküre kavuşması için en asil rehberlerden biridir.

• • İbtâlü'l-Kıyâs: Şer'î hükümlerde zannî kıyasın, re'yin ve illet tayininin dinde yetkisiz bir ilave sayılarak kesin surette reddedilmesi.
• • Def'u'l-Hemm: İnsanın bütün amellerinin ve hayat mücadelesinin temel psikolojik muharriki olan kederi ve gamı defetme arzusu.
• • Hakîkatu'l-Elfâz: Nasslardaki kelimelerin lügatın ilk vaz'ındaki hakiki ve zâhir manaları üzerine hamledilmesi, keyfî te'villerden korunması.
• • Tenkîdü'n-Nusûs: Kutsal metinlerin tarihî, coğrafî ve mantıkî tutarlılık süzgecinden geçirilerek tahrif ve ilavelerin tespit edilmesi ilmi.
• • Ruhsal Rezonans (İtilâfü'l-Ervâh): Ruhların bedenler dünyasına inmeden önceki ezelî mecliste kazandıkları uyum ve manyetik çekim.