İbn Haldûn ve Şifâü’s-Sâil li-Tehzîbi’l-Mesâil: Tasavvuf Nazariyâtı, Cezbe, Mürşid Rabıtası ve Nefs Tezkiyesi Külliyâtı

Hicrî sekizinci asrın (miladî on dördüncü yüzyıl) en büyük dehâsı olan Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Haldûn el-Hadramî (v. 808/1406), modern sosyolojinin, tarih felsefesinin ve umran ilminin kurucusu olarak tanınır. Ancak onun tefekkür dünyasında tasavvuf ve manevi arınma, dünyevî umran teorisinin zeminini teşkil eden aslî bir ruhtur.

Tunus, Endülüs (Gırnata), Fas (Fes) ve nihayet Kahire'de vezirlik, diplomatlık ve Kādı'l-kudâtlık (başyargıçlık) gibi en çetin siyasî makamlarda bulunan İbn Haldûn, saray entrikalarının ve devletlerin çöküşünün arka planında yatan nefsanî zaafları bizzat müşahede etti. Bu tecrübe, onu insanın derûnî yapısını, kalbî seyrini ve tasavvufun meşruiyet zeminini tahlil eden derin bir irfânî araştırmaya sevk etti.

İbn Haldûn'un tasavvufa dair kaleme aldığı müstakil şaheseri Şifâü's-Sâil li-Tehzîbi'l-Mesâil (Meseleleri Arındırmak İsteyen Sorucuya Şifa), Fas'ın ilim başkenti Fes'te ulemâ arasında alevlenen çetin bir münazara üzerine yazılmıştır.

Tartışmanın merkezinde şu yakıcı sual bulunmaktaydı: 'Bir sâlikin kitapları okuyarak kendi kendine seyr ü sülûk yapması, nefsini terbiye edip hakikate ulaşması mümkün müdür; yoksa kâmil bir mürşide (şeyh) intisap etmesi mutlak bir farz mıdır?' İbn Haldûn, bu soruya hem fıkhî hem aklî hem de tarihî açıdan muazzam bir vukûfiyetle cevap vererek tasavvufun mertebelerini sistematize etmiştir.

İbn Haldûn, tasavvuf yolunu üç ana merhaleye ayırır: 1) Mücâhede-i Takvâ: Şeriatın emirlerini yerine getirmek, haramlardan kaçınmak ve zâhirî farzları hakkıyla eda etmek için nefisle yapılan savaş. 2) Mücâhede-i İstikāmet: Bâtınî ahlâkı temizlemek, kibir, riya, ucb, haset gibi kalbî marazları yok etmek ve ihlas makamına ermek. 3) Mücâhede-i Keşf: Gayb perdesinin aralanması, ilahî nurların ve tecellîlerin müşahedesi için yapılan riyâzet.

Müellif, bu üç mertebenin şartlarını birbirinden titizlikle ayırır. İlk iki mertebe her Müslümanın mükellef olduğu kulluk görevi iken, üçüncü mertebe olan keşf, Allah'ın dilediği kullarına bahşettiği vehbî bir lütuftur ve herkes için zorunlu değildir.

İbn Haldûn, Fes ulemasını ikiye bölen suale dâhiyâne bir ayrım yaparak kesin cevabını verir: Eğer maksat Mücâhede-i Takvâ (farzları ve sünnetleri yaşamak) ise, bunun için yaşayan bir şeyhe intisap şart değildir; zira Kur'an, Sünnet ve fıkıh kitapları bu yolu apaçık göstermiştir, bir fakihin rehberliği kâfidir.

Lakin maksat Mücâhede-i İstikāmet ve bilhassa Mücâhede-i Keşf ise, nefs-i emmârenin gizli tuzakları, şeytânî iltibaslar ve kalbe gelen havatırın (düşüncelerin) melekûtî mi yoksa şeytânî mi olduğunu ayırt edebilmek için kâmil ve mükemmil bir mürşidin terbiyesi ve nezareti kesinlikle zaruridir. Şeyhsiz bu yola giren kimse, hezeyanlara ve istidraca sürüklenerek helak olur.

İbn Haldûn, tasavvuf yoluna giren pek çok müptedînin düştüğü en büyük tehlikeyi ifşa eder: Amelleri sırf keşf, keramet, gaybı bilme veya ruhanî varlıkları görme arzusuyla yapmak. Müellif, bunun manevi bir şirk ve nefsin en sinsi oyunu olduğunu vurgular.

"Kulluğun yegâne gayesi Allah'ın rızası ve emirlerine imtisaldir. Keşf ve keramet bir hedef değil, yolun yan ürünüdür. Bir kimse keşf arzusuyla zikrederse, o kimse Allah'a değil kendi nefsinin zevkine ibadet etmektedir."

Gerçek arifler kerameti gizlemeyi hayız kanını gizlemek gibi vacip görmüşler; asıl kerametin 'istikāmet' (şeriat üzere dosdoğru yaşamak) olduğunu haykırmışlardır.

İbn Haldûn, insanın maddi bedeni ile ruhanî latîfeleri arasındaki irtibatı tahlil eder. Açlık, az uyku, sükût ve halvet gibi riyâzet usûllerinin, bedenin hayvani gücünü zayıflatarak rûhun idrak kanallarını açtığını ifade eder.

Duyu organlarının (havâss-ı hamse-i zâhire) dış dünyadan el etek çekmesiyle birlikte, iç duyuların (havâss-ı bâtıne: hiss-i müşterek, hayal, vehim, hafıza) melekût âlemine yöneldiğini açıklar. Rüya-yı sâdıka ve yakaza hallerinin bu fıtrî ve ruhanî mekanizmayla gerçekleştiğini ilmî bir vukûfiyetle temellendirir.

Sûfîlerin cezbe ve vecd anlarında ağızlarından dökülen ve zâhirde şeriata aykırı görünen sözler (şathiyyât), İslâm hukukunun en hassas konularındandır. İbn Haldûn, Şifâü's-Sâil'de bu meseleye mutedil bir usûl getirir.

Eğer bir sâlik hakiki bir ilahî cezbe ve sekr (manevi sarhoşluk) halinde iradesini ve temyiz kabiliyetini kaybetmişse, tıpkı deliren veya bayılan kimse gibi teklif (hukukî mesuliyet) dışı kalır ve kınanmaz. Ancak bu sözlerin ayık halde (sahv) taklit edilmesi, halka yayılması veya bir akîde haline getirilmesi kesinlikle caiz değildir ve fukahânın zâhire göre hüküm vermesi meşrudur.

İbn Haldûn, ilk dönem Cüneyd-i Bağdâdî, Kuşeyrî ve Muhâsibî çizgisindeki 'amelî ve ahlâkî tasavvuf' ile İbnü'l-Arabî, İbn Seb'în ve Afîfüddîn et-Tilimsânî gibi müteahhirûn ariflerinin geliştirdiği 'nazarî ve felsefî tasavvuf' (Vahdet-i Vücûd) arasında kesin bir ayrım yapar.

O, Vahdet-i Vücûd nazariyesinin felsefî kavramlarla ifade edilmesinin avam tabakasında hulûl ve ittihad gibi itikadî sapmalara yol açabileceğini belirtir. Kendisi bu eserlerin ancak ehil ve kâmil zatlarca okunması gerektiğini, medreselerde veya halk meclislerinde tedris edilmesinin fitneye sebep olacağını savunur.

İbn Haldûn'un Mukaddime'sinde inşa ettiği meşhur 'Asabiyet ve Umran' nazariyesi, tasavvufî ahlâkla doğrudan rabıtalıdır. Medeniyetlerin yükselişi sadelik, yardımlaşma ve manevi bağlarla gerçekleşirken; çöküşleri lüks, israf, tembellik ve ahlâkî çürüme (hadâret) ile başlar.

İşte tasavvuf ve zühd, toplumu lüksün ve sefahatin helak edici pençesinden kurtaracak yegâne manevi panzehirdir. Bir toplumda irfan ve kanaat biterse, dünyevî hırs devleti ve adaleti yıkar. Bu yönüyle tasavvuf, sadece ferdî bir kurtuluş değil, toplumsal umranın bekā teminatıdır.

İbn Haldûn, Şifâü's-Sâil ile tasavvuf literatürüne benzersiz bir armağan bırakmıştır. O, ne tasavvufu bütünüyle reddeden katı lafızcıların taassubuna düşmüş ne de şeriat bağlarını gevşeten laubali batınîlerin hezeyanlarına prim vermiştir.

O, sosyolog gözüyle olayları gören, fakih zihniyle sınırları çizen ve ârif kalbiyle hakikati sezen müstesna bir dehadır. İbn Haldûn'un tasavvuf anlayışı; akıl ile kalbi, şeriat ile hakikati, umran ile zühdü yekvücut kılan bir İslâm rönesansı modelidir.