İbn Hafîf eş-Şîrâzî: Eş-Şeyhü'l-Kebîr ve Fars Tasavvuf Mektebi Külliyâtı

İslam irfan ve zühd tarihinin en haşmetli kutuplarından biri olan Ebû Abdullah Muhammed b. Hafîf b. İsfendiyâr eş-Şîrâzî (ö. 371/982), tasavvuf literatüründe mutlak hürmet ifadesi olarak 'eş-Şeyhü'l-Kebîr' (Büyük Şeyh) unvanıyla anılan abidevi bir şahsiyettir. Aslen Fars hanedanına mensup soylu bir aileden gelmesine rağmen, dünya saltanatını elinin tersiyle itmiş; gençlik yıllarından itibaren çetin bir zühd, riyazet ve seyahat hayatına atılmıştır. Şiraz'ı İslam dünyasının en mühim tasavvuf başkentlerinden biri haline getiren ilk kurucu mürşiddir.

İbn Hafîf, ilim tahsili için Bağdat, Basra, Kûfe, Mekke, Medine ve Mısır'a defalarca seyahat etmiştir. Şâfiî fıkhını devrin en büyük imamlarından, hadis ilmini ise en yetkin muhaddislerden tahsil ederek zâhirî ilimlerde allâme mertebesine ulaşmıştır. Tasavvuf yolunda Cüneyd-i Bağdâdî, Ebû'l-Hüseyin en-Nûrî, Rüveym b. Ahmed ve Ebû Bekir eş-Şiblî gibi Bağdat mektebinin önderleriyle bizzat görüşmüş, onların feyzinden kana kana içmiştir. Özellikle Hallâc-ı Mansûr'un zindandaki son günlerinde onu ziyaret ederek bâtınî tevhid sırlarını müzakere etmesi, İbn Hafîf'in hakikat arayışındaki tavizsiz şecaatini ortaya koyar.

İbn Hafîf'in tasavvuf tarihindeki en büyük mümeyyiz vasfı, fıkıh ile tasavvufu, şeriat ile hakikati birbirinden ayrılmaz iki kanat olarak görmesidir. O, zâhirî ilimleri küçümseyen cahil mutasavvıflara da, tasavvufun kalbî derinliğini inkar eden lafızcı fakihlere de aynı şiddetle karşı çıkmıştır. Ona göre fıkıhsız tasavvuf zındıklık ve dalalet; tasavvufsuz fıkıh ise katı bir şekilcilik ve ruhsuz bir cesettir.

İbn Hafîf, her hal ve makamda Kur'an ve Sünnet'in zâhirî hükümlerine kıldan ince bir hassasiyetle riayet etmiştir. Talebelerine daima şöyle vasiyet ederdi: 'Resûlullah'ın (s.a.v.) sünnetine uygunluğu kesinleşmeyen hiçbir keşfe, hiçbir vecd haline ve hiçbir rüyaya kıymet vermeyiniz.' O, fıkhî fetvalarında Şâfiî mezhebinin en ince inceliklerine vakıf bir müçtehid edasıyla hüküm vermiş, dergâhında fıkıh dersleriyle zikir halkalarını aynı çatı altında birleştirmiştir.

İbn Hafîf, tasavvuf düşüncesini Ehl-i Sünnet akaidi zemininde müstakil eserlerle sistemleştiren ilk müelliflerdendir. Kaleme aldığı 'Kitâbü'l-İktisâd' ve 'İ'tikâdü't-Tavâif' (veya el-Akīde) adlı risaleleri, tasavvuf ehlinin inanç esaslarını açıkça ortaya koyan ve dönemin Mu'tezile, Cehmiyye ve Müşebbihe fırkalarına karşı Ehl-i Sünnet çizgisini savunan şaheserlerdir.

Bu eserlerinde İbn Hafîf; Cenâb-ı Hakk'ın zâtı, sıfatları, rü'yetullah (Allah'ın ahirette görülmesi), halku'l-Kur'an meselesi, kader ve irade-i cüz'iyye bahislerini kelâmî bir dakiklikle izah etmiştir. Tasavvuf ehlinin hulûl ve ittihad (Allah'ın kula girmesi veya kulun Allah ile birleşmesi) gibi sapkınlıklardan tamamen beri olduğunu ispatlamış; vahdet şuhûdunun bir inanç değil, manevi bir vecd hali olduğunu ifade etmiştir. Bu eserler, Ebû Nuaym el-İsfahânî ve İmam Kuşeyrî için temel referans kaynağı olmuştur.

Eş-Şeyhü'l-Kebîr İbn Hafîf'in hayatı, insan iradesinin sınırlarını zorlayan akıl almaz bir riyazet ve nefis mücahedesi tablosudur. Gençliğinde kırk gün hiçbir şey yemeden sadece bir iki yudum suyla oruç tuttuğu (savm-ı visâl), senelerce yatağa uzanıp uyumadığı, geceleri ayakta zikir ve tefekkürle sabahladığı rivayet edilir.

İbn Hafîf açlığı (cû'), nefsin azgınlığını kıran ve kalbe ilahî hikmet nurları akıtan en tesirli ilaç olarak görmüştür. 'Midesi tıka basa dolu olan kimsenin kalbinden hikmet pınarları fışkırmaz' buyurmuştur. Ancak onun riyazeti, nefse eziyet etmek için değil, ruhun latifelerini beşerî kesafetin prangalarından kurtarmak içindir. Talebelerini açlıkla terbiye ederken onların sağlık ve sıhhatini de gözetmiş, riyazetin riyaya ve kibire dönüşmemesi için azami gayret sarf etmiştir.

İbn Hafîf'in hayatındaki en can alıcı hadiselerden biri, Hallâc-ı Mansûr'un Bağdat zindanında idamı beklediği günlerde gerçekleşen tarihi mülakattır. İbn Hafîf, ulemânın ve devlet ricalinin Hallâc'dan veba gibi kaçtığı o dehşetli günlerde zindana girmiş ve Hallâc ile baş başa kalmıştır. İbn Hafîf ona: 'Ey Şeyh! Vahdet nedir?' diye sormuş; Hallâc da ona tevhîd-i zâtî ve sekr hallerine dair derin remizlerle cevap vermiştir.

Zindandan çıktıktan sonra İbn Hafîf'e Hallâc'ın hali sorulduğunda şu meşhur ve ihtiyatlı hükmü vermiştir: 'Eğer Hallâc'ın söyledikleri ve halleri tevhid değilse, yeryüzünde hiçbir muvahhid yoktur!' İbn Hafîf, Hallâc'ın bir zındık olmadığını, bilakis ilahî aşkın galebesiyle sırrı ifşa ettiği için şer'î cezaya çarptırıldığını söylemiş; zahiren şeriatın hükmünü kabul etmekle birlikte bâtınen Hallâc'ın velayetini teslim etmiştir.

İbn Hafîf Şiraz'a döndükten sonra İslam tarihinin ilk büyük ve teşkilatlı dergâhlarından birini tesis etmiştir. Bu dergâhta gece gündüz dört yüz derviş ve mürid kalır, İbn Hafîf'in terbiyesi altında sülûk ederdi. Bu meclis, daha sonraki tarikat yapılarının ve tekkelerin proto-tipi sayılır.

Dergâhta katı bir manevi hiyerarşi ve edep nizamı hâkimdi. Hizmetler adaletle taksim edilir, fukaranın ihtiyaçları karşılanır, her gün hadis, fıkıh ve zikir saatleri aksatılmadan icra edilirdi. İbn Hafîf müridlerine bizzat hizmet eder, onların çamaşırlarını yıkar, hastalarına bakar ve geceleri tek tek hücrelerini dolaşarak hallerini murakabe ederdi. Şiraz halkı ve ulemâsı, onun dergâhındaki bu nizam ve edep karşısında büyülenmiştir.

İbn Hafîf, semâ ve ilahî nağmeler dinleme bahsinde mutedil ve derin bir anlayışa sahipti. O, semâı ne mutlak olarak haram saymış ne de laubali bir eğlenceye dönüştürülmesine izin vermiştir. Ona göre semâ, kalbinde Allah aşkı tutuşmuş bir muvahhid için ilahî vuslatı hızlandıran bir rüzgardır; fakat nefsi arzularla dolu ham bir kimse için helak edici bir fitnedir.

İbn Hafîf semâ için üç şart koşmuştur: 'Zaman, mekân ve ihvan.' Yani semâ uygun bir vakitte, dünya gürültüsünden uzak kutsî bir mekânda ve yalnız samimi dervişlerin bulunduğu mecliste icra edilmelidir. İbn Hafîf'in semâ meclislerinde öyle bir vecd ve haşyet hâsıl olurdu ki, hazır bulunanlar nefes dahi alamaz, kendilerinden geçerlerdi. Kendisi vecd anında gözyaşlarına boğulur, semâ bittiğinde ise derhal namaza ve istiğfara yönelirdi.

Tabakât ve menâkıb kitaplarında İbn Hafîf'e nisbet edilen yüzlerce sahih keramet ve firaset hâdisesi zikredilir. Ebû Nuaym el-İsfahânî ve Ferîdüddin Attâr, onun talebelerinin zihinlerinden geçen düşünceleri anında okuduğunu, uzak diyarlardaki hadiselerden anında haberdar olduğunu naklederler.

Fakat İbn Hafîf kerameti asla bir gaye veya üstünlük vesilesi olarak görmemiştir. 'Hakiki keramet, nefsin hevâsına muhalefet etmek ve istikamet üzere yaşamaktır' buyurarak keramete bel bağlayan müridlerini azarlamıştır. Bir defasında sahrada susuzluktan helak olmak üzereyken önüne bir kuyu çıkmış ve su kendiliğinden yükselmiştir; ancak o 'Ben Allah'tan mucize veya kerametle değil, O'nun takdiriyle rızıklanmayı dilerim' diyerek suyu içmemiş, sabrıyla imtihanı kazanmıştır.

İbn Hafîf'in açtığı irfan çığırı, Fars coğrafyasında asırlarca sönmeyecek bir meşale yakmıştır. Kâzerûniyye tarikatının kurucusu Şeyh Ebû İshak el-Kâzerûnî, İbn Hafîf'in bereketi ve terbiyesiyle yetişmiş; Fars bölgesinde binlerce Zerdüştî ve Mecûsî'nin İslam'a girmesine vesile olmuştur.

Daha sonraki asırlarda Şiraz'da neşet eden büyük arif Rûzbihân-ı Baklî (ö. 606/1209), İbn Hafîf'in manevi makamına ve eserlerine dayanarak 'Ahrâru'l-Mecâlis' ve 'Abherü'l-Âşıkīn' şaheserlerini kaleme almıştır. Rûzbihân, her gün İbn Hafîf'in kabrini ziyaret eder ve 'Şiraz'ın manevi bekçisi eş-Şeyhü'l-Kebîr'dir' derdi. İbn Hafîf'in mirası, Şiraz'ı Hâfız-ı Şîrâzî ve Sa'dî-i Şîrâzî gibi edebiyat ve irfan devlerinin yetiştiği velut bir toprağa dönüştürmüştür.

Eş-Şeyhü'l-Kebîr İbn Hafîf, bir asra yaklaşan bereketli bir ömrün ardından 371 (m. 982) yılında Şiraz'da dâr-ı bekāya irtihal etmiştir. Vefat haberi duyulduğunda bütün Fars coğrafyası mateme bürünmüş; cenazesine ulemâ, ümerâ ve halktan oluşan yüz binlerce insan katılmıştır. Şiraz tarihinde böyle muazzam bir cemaat görülmemiştir.

Kabri bugün de Şiraz'da ziyaretgâhtır. Ardında onlarca kıymetli eser, binlerce talebe ve zâhir ile bâtını meczeden tertemiz bir sünnet mirası bırakmıştır. İmam Zehebî onun hakkında 'İlim, fıkıh, zühd, vera ve keramet kutbu' derken; İmam Kuşeyrî 'Vaktinin şeyhi, asrının bereketi ve sûfîlerin hüccetidir' demiştir. İbn Hafîf'in irfanı, aklın fıkıhla, kalbin ise aşk ve edeb ile mamur edildiği kamil insan modelinin ebedi abidesidir.