Şâfiî mezhebinin müteahhirîn (son dönem) devrindeki tartışmasız en büyük reisi, Haremeyn müftüsü ve müceddidi olan Şihâbüddîn Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Hacer el-Heytemî es-Sa'dî el-Ensârî (909-974/1504-1567), Mısır'ın Garbiye vilayetindeki Ebû Heytem köyünde dünyaya gelmiştir. Küçük yaşta yetim kalan Ahmed, devrin büyük velîsi Şemseddîn Muhammed b. Ebî'l-Hamâyil ve Şerefeddîn el-Heytemî'nin himayesinde yetişmiştir. Kahire'ye giderek Câmiu'l-Ezher'e intisap etmiş; Şeyhülislâm Zekeriyyâ el-Ensârî ve Şehâbeddîn er-Remlî gibi dev allâmelerin dizinin dibinde fıkıh, hadis, tefsir, kelâm, mantık ve tasavvuf tahsil etmiştir. Henüz yirmi yaşına varmadan fetvâ ve tedris icazeti alan allâme, Mısır'daki şöhret ve debdebeyi terk ederek Mekke-i Mükerreme'ye hicret etmiş ve Kâbe-i Muazzama civarında mücâvir olarak ömrünü telif ve ibadetle tamamlamıştır.

İbn Hacer el-Heytemî'nin İslâm fıkıh kütüphanesine armağan ettiği en muazzam âbide, hiç şüphesiz 'Tuhfetü'l-Muhtâc bi-Şerhi'l-Minhâc'tır. İmam Nevevî'nin Şâfiî mezhebinin anayasası sayılan 'Minhâcü't-Tâlibîn' adlı muhtasarına yazılan bu on ciltlik şerh, mezhepteki ictihad, tercih ve tahrîc zincirinin son ve en yetkin halkasıdır. Heytemî bu şerhi Mekke'de Harem-i Şerîf'te devrin ulemâsının gözetiminde kaleme almış; her bir hükmü Râfiî, Nevevî, Sübkî, Zernûcî ve Zekeriyyâ el-Ensârî süzgecinden geçirmiştir. Şâfiî uleması arasında 'Tuhfe'de ne varsa fetvâ odur' kuralı carî olmuştur.

Şâfiî mezhebinin son döneminde fetvâ merciiyeti iki büyük kutup etrafında şekillenmiştir: Mısır ekolünün reisi Şemseddîn er-Remlî (Nihâyetü'l-Muhtâc müellifi) ve Hicaz, Yemen, Şam ve Kürt coğrafyasının reisi İbn Hacer el-Heytemî (Tuhfetü'l-Muhtâc müellifi). Her iki allâme de Şeyhülislâm Zekeriyyâ el-Ensârî mektebinden feyz almış olmalarına rağmen, bazı fürû ve tahrîc meselelerinde zarif ihtilaflara düşmüşlerdir. Şâfiî fukahası, Mısır bölgesinde Remlî'nin Nihâye'sinin, Hicaz, Yemen, Hadramut, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Asya'da ise Heytemî'nin Tuhfe'sinin mutlak tercih sebebi olduğunu kabul etmiştir.

İbn Hacer el-Heytemî'nin tasavvufî ve ahlâkî duyarlılığının şaheseri olan 'ez-Zevâcir an İktirâfi'l-Kebâir', İslâm ahlâk felsefesinde günahlar patolojisini ve kalbî hastalıkları tahlil eden en kapsamlı eserdir. Müellif, Kur'ân ve Sünnet'te zikredilen 400'ü aşkın kebîreyi (büyük günahı) itikadî, ahlâkî, mâlî ve bedenî kategorilere ayırmıştır. Her bir günahın dünyevî ukūbâtını, uhrevî azabını ve en önemlisi kalpte bıraktığı kara lekeyi tasavvufî derinlikle izah etmiş; ardından tevbe, istiğfar ve tezkiye reçetelerini sunmuştur.

İbn Hacer'in kelâm ve tarih sahasındaki en meşhur eseri olan 'es-Savâ'iku'l-Muhrika fi'r-Reddi alâ Ehli'l-Bida'i ve'z-Zandaka', Ehl-i Sünnet omurgasını korumak amacıyla kaleme alınmıştır. Eserde bir yandan Hz. Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'nin (r.anhüm) hilafet meşruiyetleri ve faziletleri delillendirilirken; diğer yandan Ehl-i Beyt-i Mustafâ'ya muhabbetin imanın vacip bir rüknü olduğu âyet ve hadislerle ispatlanmıştır. Aşırılıklardan uzak, nebevî sevgi ve adaleti esas alan bir itidal manifestosudur.

Mekke-i Mükerreme'de kaldığı yıllarda İbn Hacer'e Osmanlı payitahtı İstanbul'dan, Mağrib'den, Hindistan'dan, Yemen'den ve Cava adalarından binlerce fetvâ suali ulaşmaktaydı. Bu sorulara verdiği derinlemesine cevaplar, dört ciltlik 'el-Fetâva'l-Kübrâ el-Fıkhiyye' adlı eserde toplanmıştır. Eser, ticarî ihtilaflardan vakıf hukukuna, tasavvufî meclislerin meşruiyetinden tıp ve musıkî meselelerine kadar İslâm dünyasının XVI. yüzyıldaki canlı hukuki panoramasını yansıtır.

İbn Hacer aynı zamanda Resûl-i Ekrem'e (s.a.v.) meftun büyük bir irfân ehlidir. İmâm el-Bûsîrî'nin meşhur Hemziyye Kasidesi'ne yazdığı 'el-Minahu'l-Mekkiyye' adlı şerh, Peygamber Efendimiz'in şemâili, ahlâkı, mûcizeleri ve Hakîkat-i Muhammediyye sırları üzerine yazılmış en latîf eserlerden biridir. Fıkıhçılığının zirvesindeyken bile kalbî muhabbeti elden bırakmayan Heytemî, ilmin hakiki gayesinin Nebevî ahlâkla ahlâklanmak olduğunu bu eserle göstermiştir.

Heytemî, dini sulandıran bid'atlere, şarlatanlıklara ve sahte tarikat ehlinin şeriat dışı hezeyanlarına karşı son derece tavizsiz bir tavır takınmıştır. 'el-İ'lâm bi-Kavâtı'i'l-İslâm' ve 'Keffü'r-Re'â' an Muharremâti'l-Lehvi ve's-Semâ'' gibi risalelerinde haram olan oyun ve eğlenceleri, tekfir sınırlarını ve dinden çıkaran elfâz-ı küfrü beyan etmiş; akidenin safiyetini her türlü bâtıl karışımdan korumuştur.

İbn Hacer el-Heytemî'nin talebeleri ve eserleri, İslâm coğrafyasının en uzak noktalarına kadar ulaşmıştır. Özellikle Hadramut Bâalevî sâdâtı, Yemen fakihleri, Dağıstan ve Doğu Anadolu medreseleri ile Endonezya, Malezya ve Cava (Pesantren) medreselerinde Şâfiî fıkhı tamamen Heytemî'nin Tuhfe'si ve Fetâvâ'sı üzerinden tedris edilmiştir. Bu coğrafyalarda İbn Hacer adı, mezhebin ikinci kurucusu gibi hürmetle anılır.

Heytemî'nin mirası, zâhir ile bâtını, fıkıh ile tasavvufu, şeriat ile hakikati kusursuz bir ahenk içinde birleştiren kâmil bir İslâm idrakidir. Onun eserleri, ahlâktan kopuk bir hukukçuluğun kofluğunu ve şeriatsız bir irfan iddiasının sapkınlığını aynı anda defeden sarsılmaz bir deniz feneridir.