İbn Hacer el-Askalânî: el-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe ve Asr-ı Saadet Dirâyeti Külliyâtı

Şihâbüddîn Ebü'l-Fadl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî el-Mısrî (773-852 / 1372-1449), İslâm ilimler tarihinde ittifakla 'Hâfız' ve 'Emîrü'l-Mü'minîn fi'l-Hadîs' payesine layık görülmüş en büyük allâmelerdendir. Aslen Filistin Askalân kökenli olup Kahire'de yetim olarak büyüyen İbn Hacer, olağanüstü hafızası ve dirâyetiyle genç yaşta Kur'ân'ı ve binlerce hadis metnini isnadlarıyla hıfzetmiştir. Zeynüddîn el-Irâkī ve Sirâcüddîn İbnü'l-Mülakkın gibi üstatların rahlesinde yetişmiş; Mısır Başkādılığı makamında bulunmuş ve telif ettiği 150'yi aşkın muhalled eserle hadis ilmini zirveye taşımıştır.

İbn Hacer'in telifi tam kırk yıl süren ve ömrünün semeresi sayılan el-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe eseri, Hz. Peygamber'i (s.a.v.) gören, onunla sohbet eden ve İslâm üzere vefat eden sahâbîlerin biyografik ansiklopedisidir. İbn Abdilberr'in el-İstî'âb'ı ve İbnü'l-Esîr'in Üsdü'l-Gābe'si gibi önceki muhalled metinleri süzgeçten geçiren İbn Hacer, 12 binden fazla ismi mükerrerliklerden, vehimlerden ve uydurmalardan arındırarak dörtlü tasnif usûlüyle tanzim etmiştir.

İbn Hacer, el-İsâbe'nin mukaddimesinde sahâbe kavramının kesin tarifini yapar: 'Sahâbî; mümin olarak Hz. Peygamber ile karşılaşan (likā) ve İslâm üzere vefat eden kimsedir.' Bu veciz tarif; görme engelli olan Abdullah b. Ümmi Mektûm gibi zatları dahil etmek için 'gören' yerine 'karşılaşan' kelimesini seçmesiyle, mümin olmadan görenleri ve İslâm'dan sonra irtidad edip tevbe etmeden ölenleri dışarıda bırakmasıyla fıkhî ve mantıkî bir dehâ örneğidir.

el-İsâbe'yi önceki tüm sahâbe kitaplarından üstün kılan en mühim husus, her harf altında râvileri dört müstakil kısma ayırmasıdır: 1. Kısım: Sahâbîliği sahih veya hasen rivayetlerle kesinleşenler; 2. Kısım: Hz. Peygamber devrinde doğup çocuk yaşta olan veya onu gören fakat reşit olmayanlar; 3. Kısım: Muhadramûn (Cahiliye ve risalet devrini yaşayıp Müslüman olan fakat Hz. Peygamber'i bizzat göremeyenler); 4. Kısım: Sahâbî sanıldığı halde tahkikat neticesinde sahâbî olmadığı, tâbiînden olduğu yahut isminin vehimden ibaret olduğu ispatlananlar.

Ehl-i Sünnet omurgasının en temel kaidelerinden biri olan 'Sahâbenin tamamı adildir' (es-Sahâbetü küllühüm udûl) prensibi, İbn Hacer tarafından el-İsâbe'de Kur'ân ve Sünnet nasslarıyla temellendirilir. Tevbe Sûresi, Fetih Sûresi ve Hadîd Sûresi'ndeki ilâhî tezkiyeler gereğince sahâbe nesli cerh ve ta'dîl terazisine tabi tutulmaz; onların rivayet ettiği hadislerde râvinin dürüstlüğü sorgulanmaz, sadece isnadın muttasıl olup olmadığı tetkik edilir.

İbn Hacer'in Sahîh-i Buhârî şerhi olan meşhur Fethu'l-Bârî'si ile el-İsâbe ikiz kardeş gibidir. Fethu'l-Bârî'de geçen her hadisin ravisi, sahabesi ve metin ihtilafı el-İsâbe ve Tehzîbü't-Tehzîb süzgecinden geçirilmiştir. Sahîh-i Buhârî'nin mübhem râvilerini ve mürsellerini aydınlatırken el-İsâbe'deki dört tabaka tasnifini pusula olarak kullanmış, böylece rivayet ilmi ile dirayet ilmini tek bir potada eritmiştir.

Cemel ve Sıffîn gibi Asr-ı Saadet sonrasında meydana gelen iç ictihad ihtilaflarında İbn Hacer, selef-i sâlihînin vakarını muhafaza eder. el-İsâbe'de Hz. Ali, Hz. Âişe, Hz. Talha, Hz. Zübeyr ve Muâviye (r.anhüm) hakkındaki rivayetleri naklederken tarafgirlikten ve husumetten şiddetle kaçınır; 'Onlar öyle bir topluluktur ki Allah ellerimizi onların kanına bulaşmaktan korudu, biz de dillerimizi onların aleyhinde konuşmaktan koruyalım' kaidesini hâkim kılar.

el-İsâbe'nin son cildi tamamen kadın sahâbîlere (es-Sahâbiyyât) tahsis edilmiştir. Hz. Hatîce ve Hz. Âişe'den başlayarak ensar ve muhacir kadınlarının ilmî, siyasî, tıbbî ve içtimaî hayattaki muazzam rollerini kayda geçirir. Hz. Âişe'nin fakîhliği, Ümmü Seleme'nin dirâyeti, Şifâ bnt. Abdillâh'ın kadılığı ve muallimliği gibi tarihî gerçekler İbn Hacer'in titiz senetleriyle belgelenmiştir.

İbn Hacer sadece sahâbeyi değil, sahâbeden sonra gelen binlerce râviyi de Tehzîbü't-Tehzîb ve Takrîbü't-Tehzîb eserlerinde kodlamıştır. Hadis usûlünün anayasası sayılan Nuhbetü'l-Fiker ve onun şerhi Nüzhetü'n-Nazar ile haber-i mütevâtir, meşhur, azîz, garîb kavramlarını mantıkî tariflere kavuşturmuş; İslâm tenkit sistemini matematiksel bir mimariye dönüştürmüştür.

852 yılında Kahire'de vefat ettiğinde cenazesine yüz binlerce müminin katıldığı ve Mısır Sultanı'nın bizzat tabutunu taşıdığı rivayet edilen İbn Hacer el-Askalânî, arkasında aşılamayan bir hadis saltanatı bırakmıştır. Şevkânî'nin 'Fethu'l-Bârî'den sonra artık hicret yoktur (hüküm bitmiştir)' sözü, İbn Hacer'in hadis sahasındaki mutlak otoritesini tescil eder. el-İsâbe, Asr-ı Saadet'in nûrunu tahrifattan koruyan aşılmaz bir kale olarak kıyamete kadar parlayacaktır.