İbn Fûrek ve el-Hudûd fi'l-Usûl: Eş'arî Kelâm Istılahları, Te'vîl Mantığı ve Tenzihi Müdafaa Külliyâtı

İsfahan doğumlu Ebû Bekir Muhammed bin el-Hasen İbn Fûrek (ö. 406/1015), İmam Ebu'l-Hasen el-Eş'arî'nin talebesi Ebü'l-Hasan el-Bâhilî'nin rahle-i tedrisinde yetişmiş, Eş'arî kelâmını Irak'tan Horasan ve Nîşâbur havzasına taşıyarak kurumsallaştıran en büyük kelâm mimarlarındandır. İbn Fûrek; İbn Hazm, Kādî Abdülcebbâr ve Kerrâmiyye gibi fırkalara karşı Ehl-i Sünnet akidesini aklî burhanlarla savunmuş, Nîşâbur'da adına inşa edilen medresede Kuşeyrî ve Beyhakī gibi abide şahsiyetleri yetiştirmiştir.

İbn Fûrek'in günümüze ulaşan en kıymetli metodolojik eseri el-Hudûd fi'l-Usûl'dür. İslâm düşünce tarihinde terimler (ıstılahat) sözlüğünün ilk müstakil örneklerinden biri olan bu eser; 'ilim, akıl, nazar, cevher, araz, cisim, kaza, kader, tenzih' gibi yüzlerce anahtar kavramın sınırlarını (hadlerini) çizer. İbn Fûrek'e göre kavram kargaşası çözülmeden teolojik ihtilafların halli imkânsızdır.

İbn Fûrek'in kelâmındaki en hassas mihver, Cenâb-ı Hakk'ı mahlûkatın hiçbir vasfına benzetmemek (Tenzih) ve O'na mekan, cisim, yön, organ izafe eden mücessime ve müşebbihe sapkınlıklarını ilmen çürütmektir. Allah Teâlâ zamandan, mekândan, sonradan oluştan, değişmeden ve bölünmeden münezzehtir. 'O gökleri ve yeri yaratmadan önce neredeydiyse şimdi de yine öyledir'.

İbn Fûrek'in başyapıtı Müşkilü'l-Hadîs ve Beyânühû, zahiren teşbih hissi uyandıran haberî nassları (Yedullâh, Veçhullah, Aynullâh, İstivâ, Nüzûl) Arap dilinin mecaz, istiare ve belâgat kaideleriyle şerh eder. 'Yed' (el) kelimesi dilde kudret ve nimeti; 'Veçh' zâtı; 'Ayn' gözetim ve muhafazayı; 'İstivâ' hükümranlık ve istilâyı ifade eder. İbn Fûrek, lafızları kaba bir cisme indirgeyenlerin Arap dilinin zenginliğinden ve Kur'an'ın i'câzından nasipsiz olduklarını haykırır.

el-Hudûd fi'l-Usûl'de ilim; 'Malûmu olduğu hal üzere bilmek ve nefiste tereddüt bırakmayan kesin inanç' olarak tarif edilir. İbn Fûrek, taklidin iman için asgari bir zemin olduğunu kabul etmekle birlikte, her mükellefin imkan nispetinde delilleri tefekkür etmesinin (Vücûb-i Nazar) dinî bir vazife olduğunu savunur. Akıl, nakli onaylayan ve anlayan ilâhî bir meşaledir; akıl ile nakil hakikatte asla çatışmaz.

İbn Fûrek, Mu'tezile'nin 'Kur'ân mahlûktur' iddiası ile Haşeviyye'nin 'Mushaflardaki kağıt ve mürekkep de ezelîdir' ifratı arasında Eş'arî'nin altın itidalini tahkim eder: Allah'ın zâtıyla kaim olan Kelâm-ı Nefsî ezelî ve gayr-i mahlûktur, harfe ve sese muhtaç değildir. Bizim okuduğumuz sesler, yazılan mushaflar ve telaffuz edilen harfler ise bu ezelî kelâmın mahlûk aynalarındaki tecellîsi ve delaletleridir.

Mu'tezile'nin zıddına İbn Fûrek, müminlerin cennette Rablerini cihetsiz, mekânsız, mesafesiz ve keyfiyetsiz olarak göreceklerini (Rü'yetullah) naklî ve aklî delillerle ispatlar. Görmek, cisim olmanın zorunlu neticesi değil, var olmanın kemâlidir; Allah Teâlâ mevcûd olduğuna göre O'nun görülmesi aklen mümkündür. Cennetteki bu müşahede göz bebeğinin fizikî ışığı kırmasıyla değil, melekûtî bir basiretin zâtî cemâle gark olmasıyla tahakkuk eder.

Horasan ve Gazne havzasında yaygınlaşan ve Allah'a arş üzerinde oturma, ağırlık ve cismaniyet isnat eden Kerrâmiyye fırkası, İbn Fûrek'in keskin delilleri karşısında aciz kalmıştır. Sultan Gazneli Mahmud huzurunda yapılan büyük münazarada İbn Fûrek Kerrâmî reislerini ilzâm etmiş; mağlubiyeti hazmedemeyen fırka mensupları Nîşâbur'a dönüş yolunda İbn Fûrek'i zehirleyerek şehit etmişlerdir. Naaşı Nîşâbur'da türbesine defnedilmiş ve asırlarca ulemanın ziyaretgâhı olmuştur.

Meşhur Risâle müellifi İmam Kuşeyrî, tasavvuf yoluna girmeden önce İbn Fûrek'in talebesi olmuş ve kelâm ilmini ondan tahsil etmiştir. Kuşeyrî Risâlesi'nin başındaki tevhid akidesi bütünüyle İbn Fûrek'in takrirleridir. Kuşeyrî: 'Eğer İbn Fûrek olmasaydı biz şeriat ile hakikati mezcedemezdik' diyerek hocasının tasavvuf ile kelâm arasındaki rabıtasını tescil etmiştir.

Bugün İbn Fûrek'in el-Hudûd fi'l-Usûl'ü ve Müşkilü'l-Hadîs'i; dilbilim, anlambilim (semantik), mantık ve ilahiyatın müşterek zirvesi olarak kabul edilir. O, Kur'ân'ın nurlu hakikatlerini lafzî kabalıklardan arındırarak insan aklına ve melekût ufkuna takdim eden ebedî bir Ehl-i Sünnet kalesidir.