Şihâbeddin İbn Fazlullâh el-Ömerî: Mesâlikü'l-Ebsâr fî Memâliki'l-Emsâr, Dünya Devletleri ve Medeniyetler Coğrafyası Külliyâtı

On dördüncü asrın en velûd ve kudretli münşîsi olan Şihâbeddîn Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ b. Fazlillâh el-Umarî el-Kureşî el-Adevî (1301-1349), nesebi Hz. Ömer'e (r.a.) ulaşan köklü bir kâtip ve ulema hanedanının ferdidir. Şam'da doğup büyüyen, hadis, fıkıh, tefsir, lügat ve belâgat ilimlerinde devrinin üstatlarından icazet alan Ömerî; Memlük Devleti'nin en stratejik makamlarından olan Dîvân-ı İnşâ reisliğine (Kâtibü's-Sırr / Devlet Kâtibi) kadar yükselmiştir. Kahire ve Dımaşk saraylarında hükümdarların fermanlarını, diplomatik mektuplarını ve devlet antlaşmalarını kaleme alan İbn Fazlullâh, makamının getirdiği eşsiz imkânlar sayesinde dünyanın dört bir yanından gelen elçiler, seyyahlar, tacirler, hacılar ve bilginlerle bizzat görüşmüş; devlet arşivlerinin gizli vesikalarını incelemiş ve bu engin birikimi İslâm medeniyetinin en hacimli dünya ansiklopedisine dönüştürmüştür.

İbn Fazlullâh el-Ömerî'nin başyapıtı olan Mesâlikü'l-Ebsâr fî Memâliki'l-Emsâr (Büyük Şehirlerin Memleketlerinde Basiretlerin Yolları), 27 devasa ciltten müteşekkil muazzam bir evrensel ansiklopedidir. Eser iki ana kısımdan oluşur: Birinci kısım yeryüzünün fiziki ve beşerî coğrafyasını, yedi iklimi, dünya devletlerini, şehirleri, dağları, nehirleri ve denizleri; ikinci kısım ise bu coğrafyalarda yaşamış kavimleri, dinleri, mezhepleri, biyografileri, edebiyatı, hayvanlar, bitkiler ve madenler âlemini ihtiva eder. Ömerî eserinde Batlamyus, İdrîsî ve İbn Saîd el-Mağribî gibi kadim coğrafyacıların teorilerini aktarmakla kalmamış; bizzat mülakat yaptığı güvenilir şahitlerin ve resmi elçilik raporlarının tanıklıklarını tenkit süzgecinden geçirerek çağının çok ötesinde analitik ve beşerî bir coğrafya metodolojisi inşa etmiştir.

Mesâlikü'l-Ebsâr'ın coğrafî omurgası, klasik İslâm astronomi ve coğrafya geleneğinin benimsediği 'Yedi İklim' (Akālîm-i Seb'a) nazariyesine dayanır. Ekvatordan kuzey kutup dairesine kadar meskûn dünyanın yedi enlemsel kuşağa ayrıldığı bu sistemde Ömerî, her iklimin güneş ışınları açısını, gece-gündüz uzunluklarını, mevsimsel sıcaklıklarını ve bu iklimsel şartların insan karakteri, beden yapısı, ahlâkı ve medeniyet kurma kabiliyeti üzerindeki tesirlerini felsefî bir derinlikle tahlil eder. Okyanusların (Bahr-i Muhît) sınırları, Akdeniz, Kızıldeniz ve Hint Okyanusu'nun fırtınalı geçitleri, yeryüzünün manevi omurgası sayılan Kafdağı tasavvuru ve yeryüzü şekillerinin ilâhî nizamdaki ahengi hayranlık uyandırıcı bir üslûpla resmedilir.

Mesâlikü'l-Ebsâr'ı modern dünya tarihçiliği için vazgeçilmez kılan en meşhur bölümlerden biri, Batı Afrika ve Ortaçağ Mali İmparatorluğu'na dair verdiği benzersiz bilgilerdir. Mali İmparatoru Mansa Mûsâ'nın 1324 yılında binlerce kişilik maiyeti ve onlarca deve yükü saf altın külçesiyle Kahire üzerinden gerçekleştirdiği efsanevi hac yolculuğunu ilk elden görgü tanıklarına dayanarak en ince teferruatına kadar kaydeden tek müellif İbn Fazlullâh el-Ömerî'dir. Mansa Mûsâ'nın Kahire çarşılarında dağıttığı ve harcadığı tonlarca altın sebebiyle Mısır para piyasasında altının değerinin on yılı aşkın bir süre dip yaptığını, altın-gümüş paritesinin çöktüğünü rakamlarla belgeleyen Ömerî; Timbuktu, Gao ve Niani şehirlerinin mimarisini, saray protokollerini ve Sahra-aşırı altın-tuz ticaret ağlarını İslâm kütüphanelerine kazandırmıştır.

Ömerî'nin ansiklopedisi, Cengiz Han'ın torunları tarafından kurulan Moğol ardılı devletler hakkında en zengin birincil kaynaklardan biridir. Deşt-i Kıpçak sahrasında hüküm süren Altın Orda Hanlığı (Batu Han, Berke Han ve Özbek Han dönemi), Saray Berke şehrinin kozmopolit yapısı, bozkır göçebelerinin adetleri, kışlak ve yaylak güzergâhları, Rus knezlikleriyle olan haraç münasebetleri ve İslâmlaşma süreci Ömerî tarafından büyüleyici bir vukûfiyetle anlatılır. Keza Tebriz ve Sultâniye merkezli İlhanlı Devleti'nin idarî teşkilatı, vergi nizamı ve Çağatay Hanlığı'nın Orta Asya vahalarındaki hayatı, kâtiplik vesikalarının titizliğiyle kayda geçirilmiştir.

Eserin Asya coğrafyasına tahsis edilen ciltleri, dönemin en kudretli ve tartışmalı hükümdarlarından Dehli Sultanı Muhammed b. Tuğluk devrindeki Hindistan'ın muazzam bir panoramasını sunar. Dehli'nin saray ihtişamı, sultanın cömertliği ve dehşetli gazap nöbetleri, başkentin Dehli'den Devgir'e (Devletâbâd) taşınması faciası, Hint alt kıtasındaki tarımsal üretim, baharat ticareti, fillerin savaşlarda kullanımı, para reformu denemeleri ve Hindu kast sistemi ile Müslüman idare arasındaki karmaşık dengeler, İbn Battûta'nın seyahatnamesini tamamlayan ve hatta kurumsal tahliller bakımından onu aşan bir derinlikle serdedilir.

İbn Fazlullâh el-Ömerî bizzat Memlük bürokrasisinin zirvesinde yer aldığı için, eseri Memlük Sultanlığı'nın kurumsal anatomisini çıkaran bir siyasetnâme ve teşkilat tarihi hüviyetindedir. Kal'atü'l-Cebel'deki (Kahire Kalesi) sultanın tahta çıkış merasimleri, Dârü'l-Adl'de halkın şikâyetlerinin bizzat hükümdar tarafından dinlenişi, ordu meclisleri, emîrlerin rütbe ve alametleri (renkler, bayraklar, hil'atler) ve bilhassa Dımaşk ile Kahire arasında posta güvercinleri ve menzil atlarıyla işleyen mucizevî 'Berîd' (istihbarat ve haberleşme) teşkilatının dakik işleyişi, devlet yönetimi felsefesinin şaheser levhaları olarak anlatılır.

Mesâlikü'l-Ebsâr, Türkiye tarihi açısından da paha biçilmez bir hazinedir. Eserin Anadolu'ya (Bilâd-ı Rûm) ayrılan fasılları, 14. yüzyılın ilk yarısında Selçukluların yıkılışının ardından teşekkül eden Türkmen beyliklerini (Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Karesioğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Saruhanoğulları, Candaroğulları ve henüz emekleme devresindeki Osmanlı Beyliği) tek tek tahlil eder. Cenevizli ve Müslüman tacirlerin tanıklıklarına dayanan Ömerî; Anadolu'daki şehirlerin bayındırlığını, Ahîlik teşkilatının fütüvvet ahlâkını, Türkmen gazilerinin Bizans sınırındaki akınlarını ve Osman Gazi ile Orhan Gazi'nin adalet ve gaza siyasetini ilk defa Doğu İslâm dünyasına tanıtan kâtiptir.

Mesâlikü'l-Ebsâr yalnızca bir beşerî ve siyasî coğrafya kitabı değil; aynı zamanda kâinatın fizikî yapısını ve tabiat tarihini kucaklayan kozmolojik bir ansiklopedidir. Madenlerin teşekkülü, kıymetli taşlar (yakut, zümrüt, zebercet, firuze), maden filizlerinin simyevî ve jeolojik özellikleri, şifalı bitkiler, baharatlar, kokular ve nihayetinde hayvanlar âleminin fizyolojik ve sembolik hususiyetleri ansiklopedinin sayfalarını süsler. Ömerî tabiatı incelerken kuru bir sınıflandırma yapmaz; her varlığın arkasındaki Sâni-i Hakîm'in hikmetini ve kâinattaki teleolojik gayeyi okuyucusunun idrakine sunar.

Şihâbeddin İbn Fazlullâh el-Ömerî, İslâm düşüncesinde ansiklopedik yazıcılığın (el-mevsûât) zirve temsilcilerinden biridir. Onun Mesâlikü'l-Ebsâr'ı, kendisinden sonra gelen Kalkaşendî'nin Subhu'l-A'şâ'sına, Makrîzî'nin Hitat'ına ve İbn Haldûn'un Mukaddime'sine doğrudan zemin hazırlamış ve kaynaklık etmiştir. Doğu ve Batı dünyasının sınırlarını aşan evrensel vizyonu, tarafsız gözlemciliği, bürokratik titizliği ve edebi zarafetiyle İbn Fazlullâh el-Ömerî; Ortaçağ dünyasının medeniyetler haritasını asırlara meydan okuyan abidevî bir kütüphane halinde ölümsüzleştirmiştir.