İbn Ebi'r-Ricâl ve el-Bâri' fî Ahkâmi'n-Nücûm: Kayrevan Felekiyyâtı, Göksel Yörüngeler ve Astronomi Tarihi Külliyâtı

İslam dünyasının batı kanadında, Kuzey Afrika'nın ve Mağrib'in en parlak ilim merkezlerinden biri olan Tunus Kayrevan şehri, 10. ve 11. yüzyıllarda Zîrîler hanedanının himayesinde muazzam bir ilmî ve kültürel zirve yaşamıştır. Bu verimli iklimde yetişen en büyük gökbilimci, Batı dünyasında Habenragel veya Albohazen Haly adıyla tanınan Ebû'l-Hasen Ali b. Ebi'r-Ricâl eş-Şeybânî'dir (ö. 432/1040 civarı).

Kayrevan'da köklü bir ilim muhitinde yetişen İbn Ebi'r-Ricâl, Zîrî hükümdarı el-Muiz b. Bâdîs'in (hüküm süresi 1016–1062) saray başastronomu ve başmüneccimi olarak görev yapmıştır. Saray kütüphanesinin emsalsiz yazmalarından yararlanmış, kurduğu rasat aletleriyle Kayrevan semalarında gezegen koordinatlarını ve yıldız hareketlerini düzenli olarak kaydetmiştir.

«Gökyüzü, Yaratıcı'nın celâl ve hikmetle nakşettiği ezelî bir kitaptır; onda hiçbir hareket tesadüfî değildir, her bir küre ilahî bir vazifeyle deveran eder.» — İbn Ebi'r-Ricâl

İbn Ebi'r-Ricâl, sadece bir gözlemci değil; antik Babil, Hint, Sasani, Helenistik ve erken İslam gökbilim miraslarını tek bir külliyatta mezceden eşsiz bir ansiklopedisttir.

İbn Ebi'r-Ricâl'in dünya ilim mirasına bıraktığı en büyük şaheser, sekiz büyük kitaptan (cüz) meydana gelen el-Bâri' fî Ahkâmi'n-Nücûm (Yıldızlar İlminin Kusursuz ve Eksiksiz Kitabı) adlı anıtsal külliyattır. Eserin sekiz bölümü, gök ilimlerinin bütün boyutlarını kuşatan mükemmel bir hiyerarşiye sahiptir:

• 1. Kitap: 12 burcun tabiatı, gezegenlerin özellikleri, dereceler ve göksel nitelikler.
• 2. Kitap: Saatler, göksel koordinat hesaplamaları ve anlık gökyüzü haritaları (mesâil).
• 3. Kitap: İnsan hayatı döngüleri, doğum haritaları ve göksel konumların etkileri (mevâlîd).
• 4. Kitap: Gezegenlerin birbirleriyle yaptıkları açılar, kavuşumlar (kırânât) ve görünümler.
• 5. Kitap: Zamanlama, teşebbüsler ve seçilmiş hayırlı saatler (ihtiyârât).
• 6. Kitap: Yıllık gökyüzü dönüşümleri ve dünya ahvali (tahâvîlü sinî'l-âlem).
• 7. Kitap: Şehirlerin, milletlerin ve hanedanların göksel döngüleri, büyük kıranlar.
• 8. Kitap: Sabit yıldızlar kataloğu, takımyıldızlar ve hava tahmin meteorolojisi (enva').

Bu sekiz ciltlik yapı, kendisinden sonraki hem İslam hem Avrupa gökbilim metinlerinin değişmez model şablonu haline gelmiştir.

el-Bâri''nin en kıymetli taraflarından biri, bugün asılları kaybolmuş pek çok antik kaynağın parçalarını ve teorilerini günümüze ulaştıran bir ilim arşivi olmasıdır. İbn Ebi'r-Ricâl eserinde Babil'in zodyak hesaplarını; Hint gökbilimcisi Kenke'nin (Kanka) metinlerini; Sasani İran'ının Zîc-i Şehriyâr kayıtlarını; Helenistik dönemden Dorotheus Sidonius, Vettius Valens ve Batlamyus'un eserlerini doğrudan zikreder.

Ayrıca İslâmî dönemden Mâşâallâh b. Eserî, Ebû Ma'şer el-Belhî, Ömer b. el-Ferruhân et-Taberî ve Battânî'nin tespitlerini eleştirel bir süzgeçten geçirir. Çelişkili hesaplamaları birbiriyle mukayese ederek hangi metodun rasat verilerine daha uygun olduğunu gösterir.

Bu sebeple el-Bâri', günümüz bilim tarihçileri için antik ve orta çağ astronomi tarihinin en vazgeçilmez birincil kaynaklarından biridir.

İbn Ebi'r-Ricâl, teorik kısımlarda gezegenlerin gök küresi üzerindeki hareketlerini hesaplamak için küresel trigonometri ve kirişler matematiğini kullanır. Gezegenlerin Güneş etrafındaki görünür hareketlerini, Ay'ın düğüm noktalarını (Re's ve Zeneb / Kuzey ve Güney Ay Düğümleri) ve apoje-perije noktalarını detaylı tablolarla açıklar.

Gezegenlerin duraklama (vakfe) ve geri dönüş (ric'at) hareketlerinin gökyüzü haritalarındaki matematiksel izdüşümlerini belirleme yöntemlerini formüle eder.

Onun bu hesaplamaları, o dönemde Akdeniz denizcilerinin gece yolculuklarında yön bulmalarına ve doğru limanlara ulaşmalarına yardımcı olan pratik navigasyon cetvellerine de zemin hazırlamıştır.

Bağdat ve Rakka'da hazırlanan zîcler (astronomik tablolar), Bağdat meridyenine göre tanzim edilmişti. Bu cetvelleri batıdaki Kayrevan, Kurtuba veya Fes şehirlerinde kullanabilmek için yerel boylam farklarının (tul-i beled) tam olarak hesaplanıp zaman düzeltmelerinin yapılması gerekiyordu.

İbn Ebi'r-Ricâl, Battânî'nin ez-Zîcü's-Sâbî'si ile Hârizmî'nin Sindhind Zîci'ni Kayrevan'da bizzat yaptığı Güneş ve Ay tutulması gözlemleriyle yeniden kalibre etmiştir. İki şehir arasındaki boylam farkını dakikasına kadar tespit ederek Kayrevan için yerel efemeris tabloları kurmuştur.

Bu yerel kalibrasyon geleneği, daha sonra Kurtuba'da Zerkâlî'nin Tuleytula Cetvelleri'ni (Toledo Tables) hazırlamasına doğrudan zemin hazırlamıştır.

el-Bâri''nin sekizinci kitabı, kadim Arap astronomisinin en özgün dallarından biri olan İlm-i Envâ' (Ay menzilleri ve yıldızların batışıyla hava durumu tahmini) konusuna tahsis edilmiştir.

İbn Ebi'r-Ricâl, 28 Ay menzilinin şafak vaktinde batması (sukūt) ve doğması (tulû') ile mevsimsel yağışlar, fırtınalar, rüzgâr yönleri ve Akdeniz deniz fırtınaları arasındaki münasebetleri incelemiştir.

Bu gözlemleri sadece mitolojik inanışlarla değil; mevsimsel Güneş ışınlarının düşme açıları ve atmosferik ısınma-soğuma döngüleriyle açıklayarak dönemin en ileri meteoroloji rehberlerinden birini meydana getirmiştir.

İbn Ebi'r-Ricâl'in eseri, 13. yüzyılda İspanya'da ilim aşığı olarak bilinen Kastilya Kralı X. Alfonso'nun (Alfonso el Sabio / Bilge Alfonso) dikkatini çekmiştir. Alfonso, Toledo'daki kraliyet tercüme heyetine eserin derhal çevrilmesini emretmiştir.

Kralın Yahudi hekimi ve başmütercimi Yehuda ben Moshe (Yehuda b. Mûsâ), eseri 1254 yılında doğrudan Arapça aslından Eski Kastilya diline (Old Spanish) çevirmiştir. Bu çeviri, El Libro Conplido en los Iudizios de las Estrellas adıyla tarihe geçmiştir.

Bu tercüme, sadece bir bilim aktarımı değil; İspanyolcanın kaba bir halk lehçesinden felsefî ve bilimsel kavramları ifade edebilen editoryal bir edebiyat ve bilim diline dönüşmesindeki en mühim kurucu metin olmuştur.

Kastilyaca metin kısa sürede Latinceye çevrilmiş ve Praeclarissimus liber completus in iudiciis astrorum adıyla Avrupa kütüphanelerine yayılmıştır. Matbaanın icadından sonra eser, Avrupa'nın kültür başkentlerinde büyük bir hızla basılmıştır:

• Venedik Baskısı (1485): Erhard Ratdolt matbaasında basılan ilk Latince edisyon.
• Basel Baskısı (1551): Heinrich Petri tarafından geniş açıklamalarla basılan büyük edisyon.
• Venedik İkinci Baskısı (1503 & 1523): Avrupa üniversitelerinde hekimler ve astronomlar tarafından el kitabı olarak kullanılan edisyonlar.

Rönesans dönemi bilginleri, astronomik tabloları kurarken ve gökyüzü haritalarını çizerken Habenragel'in sekiz kitabını temel başvuru otoritesi olarak kabul etmişlerdir.

İbn Ebi'r-Ricâl'in eseri hem astronomik (felekî hesaplar, zîcler) hem de astrolojik (ahkâm-ı nücûm) unsurlar barındırdığı için, İslam düşünce tarihinde önemli tartışmalara konu olmuştur.

Endülüslü büyük fıkıh ve kelâm âlimi İbn Hazm ile Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî, yıldızların ve gezegenlerin fiziksel etkilerini (mevsimler, gelgit, ışık ve ısı) kabul etmekle birlikte; onların insan iradesini bağladığı veya gaybı haber verdiği yönündeki iddiaları şiddetle reddetmişlerdir. Yıldızların müstakil bir kudrete sahip olmayıp, yalnızca Allah Teâlâ'nın iradesine boyun eğmiş birer musahhar mahluk olduğu vurgulanmıştır.

İbn Ebi'r-Ricâl de eserinin pek çok yerinde hakiki fâilin ancak Allah olduğunu, gök cisimlerinin sadece birer âdetullah ve hikmet aynası kılındığını belirterek itikadî sınırları korumaya azami gayret göstermiştir.

Ebû'l-Hasen Ali b. Ebi'r-Ricâl, İslam medeniyetinin sadece Doğu'da (Bağdat, Şam, Merâga, Semerkant) değil; Mağrib ve Kuzey Afrika topraklarında da ne denli yüksek bir bilimsel kapasiteye sahip olduğunun yaşayan timsalidir.

Onun el-Bâri' külliyâtı, Doğunun Zîc gelenekleriyle Batının gözlemlerini harmanlamış; Endülüs üzerinden Avrupa kıtasına taşınarak modern astronominin şafağındaki bilimsel merakı ateşlemiştir.

Bugün Ay üzerindeki kraterlerden birine (Albohazen krateri) onun adının verilmiş olması, insanlığın ortak gökbilim mirasına yaptığı büyük katkının evrensel bir tescilidir.