İbn Ebi'l-Hadîd: Şerhu Nehci'l-Belâga, Edebî İ'câz, Hitâbet Sanatı, İslâm Siyaset ve Tarih Felsefesi Külliyâtı

İzzeddîn Ebû Hâmid Abdülhamîd b. Hibetullâh b. Muhammed b. el-Hadîd el-Medâinî (586-656/1190-1258), Medâin'de doğmuş ve son Abbâsî başkenti Bağdat'ta yetişmiş büyük bir edip, tarihçi, fakih ve kelâmcıdır. Genç yaşta Bağdat meclislerinde dikkat çeken İbn Ebi'l-Hadîd; Şâfiî fıkhını ve Basra Mu'tezilî kelâmını tahsil etmiştir. Son Abbâsî halifesi Müsta'sım-Billâh devrinde devlet idaresinde divan kâtipliği ve hazine nâzırlığı gibi mühim makamlarda bulunmuş, meşhur Şiî vezir Müeyyidüddin İbnü'l-Alkamî ile yakın bir dostluk ve fikir yoldaşlığı kurmuştur. İbn Ebi'l-Hadîd, 1258 yılında Hülâgû Han'ın Bağdat'ı kuşatıp Abbâsî hilafetine son verdiği dehşetengiz Moğol istilasına bizzat şahit olmuş; kütüphanelerin Dicle'ye döküldüğü bu büyük trajediden kısa bir süre sonra Bağdat'ta vefat etmiştir.

İbn Ebi'l-Hadîd'in adını tarihe kazıyan en büyük eseri, Şerîf er-Radî tarafından 4. yüzyılda derlenen ve Hz. Ali'nin hutbelerini, mektuplarını ve hikmetli sözlerini ihtiva eden 'Nehcü'l-Belâga' üzerine kaleme aldığı yirmi ciltlik devasa şerhtir ('Şerhu Nehci'l-Belâga'). Müellif bu muazzam eseri, hicrî 644-649 (m. 1247-1252) yılları arasında, yaklaşık beş yıl gibi rekor bir sürede tamamlamış ve hâmisi vezir İbnü'l-Alkamî'ye ithaf etmiştir. Eser sadece metin odaklı bir filoloji şerhi değildir; her bir hutbe ve mektup vesilesiyle ilk İslâm tarihinin (Asr-ı Saâdet, Hulefâ-yi Râşidîn devri, Cemel, Sıffîn, Emevîler ve Abbâsîler) bütün siyasî çatışmalarını, kelâmî ihtilaflarını ve edebî şaheserlerini kuşatan devâsa bir tarih ve felsefe ansiklopedisidir.

İbn Ebi'l-Hadîd, şerhinin mukaddimesinde Hz. Ali'nin söz sanatı ve fesahatteki benzersiz makamını şu meşhur ifadeyle özetler: 'Onun kelâmı, Hâlık'ın (Yaratıcı'nın) kelâmının altında, mahlûkun (yaratılmışların) kelâmının ise fevkindedir (üzerindedir).' Müellif; Hz. Ali'nin hutbelerindeki tevhid tasvirlerini, zât-sıfat ilişkisini, melekût âlemini, semâvâtın yaratılışını ve nefsin hallerini anlatan ibareleri derin bir dil ve felsefe tahliline tabi tutar. Kur'an-ı Kerîm'den sonra Arap dilinin en yüksek estetik ve hikmet numunelerinin Hz. Ali'nin hutbelerinde tecelli ettiğini; seci', cinas ve istiâre sanatlarının yapmacıklıktan uzak, ilahî bir coşkunun ve fıtrî bir fesahatin neticesi olduğunu ispat eder.

Şerhu Nehci'l-Belâga'nın en kıymetli tarihsel bölümleri, İslâm tarihinin ilk büyük iç savaşları olan Cemel, Sıffîn ve Nehrevan hadiselerinin anlatıldığı kısımlardır. İbn Ebi'l-Hadîd; Vâkıdî, Medâinî, Ebû Mihnef ve Taberî gibi ilk dönem tarihçilerinin günümüze ulaşmayan eserlerinden yüzlerce tarihî belgeyi, mektubu, karşılıklı şiirleri ve diplomatik müzakereleri eserine dercetmiştir. Hz. Ali ile Muâviye arasındaki mektuplaşmalar, hakem olayı (Tahkîm), Hâricîlerin ortaya çıkışı ve tarafların psikolojisi; mezhep taassubundan uzak, son derece nesnel, tenkitçi ve tarih felsefesini gözeten bir metodolojiyle tahlil edilmiştir.

İbn Ebi'l-Hadîd, hem Şiîlerin hem de Sünnîlerin dikkatini çeken özgün bir siyasî kelâm doktrinine sahiptir. O, 'Mü'tezile-i Bağdâdiyye' (Bağdat Mu'tezile mektebi) çizgisini takip ederek Hz. Ali'nin ilim, şecaat, zühd ve fazilet bakımından sahâbenin en üstünü ('Efdal') olduğunu kabul eder. Ancak Ehl-i Sünnet hilafet sıralamasını da meşru görerek şu meşhur Mu'tezilî tezi savunur: 'Mefdûlün (daha az faziletli olanın), ümmetin maslahatı ve siyasî şartların gereği olarak Efdal'in (en üstün olanın) önüne geçmesi caizdir.' Bu nazariyeye göre Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer'in hilafetleri dinde meşrudur ve haktır; çünkü o dönemde Kureyş'in genç yaştaki Hz. Ali'ye karşı beslediği kin ve kabile taassubu hilafeti kaldıramazdı. Bu uzlaşmacı felsefe, İbn Ebi'l-Hadîd'i iki büyük mezhep arasında müstesna bir köprü kılmıştır.

Nehcü'l-Belâga'nın 53. mektubu olan ve Hz. Ali'nin Mısır valisi tayin ettiği Mâlik b. el-Eşter'e hitaben kaleme aldığı devlet yönetimi ahidnâmesi, İslâm siyaset felsefesinin şaheseridir. İbn Ebi'l-Hadîd, bu ahidnâmeyi şerh ederken adalet, vergi politikaları, yargı bağımsızlığı, ordunun denetimi, bürokratik ahlâk ve halk tabakalarının (tüccarlar, çiftçiler, yoksullar) hakları üzerine muazzam tahliller yapar. 'İnsanlar ya dinde kardeşin ya da hilkatte (yaratılışta) eşindir' evrensel düsturunun devlet idaresindeki tatbikatını açıklar; hükümdarın halka karşı bir yırtıcı hayvan gibi değil, şefkatli bir çoban gibi davranması gerektiğini vurgulayan siyasetnâme felsefesini temellendirir.

Şerhu Nehci'l-Belâga, Mu'tezile kelâmı ile İmâmiyye Şîası arasındaki teolojik benzerlikleri ve derin ayrılıkları mukayese eden eşsiz bir kaynaktır. İbn Ebi'l-Hadîd; tevhid, adalet, hüsün ve kubuh (aklen iyi ve kötü), büyük günah meselesi ve irade hürriyetinde Mu'tezilî prensipleri tavizsiz savunur. Ancak Şîa'nın masum imam nazariyesini, imamların gaybı bildiği iddialarını ve ilk üç halifeye yönelik tekfirci yaklaşımlarını kesin bir dille reddeder. Eserde Ehl-i Beyt sevgisini imanın ayrılmaz bir cüzü olarak görürken, sahâbenin faziletini ve adaleti ilkesini de korumaya özen gösterir.

İbn Ebi'l-Hadîd'in şerhi, kaybolmuş onlarca tarih ve edebiyat kitabından iktibaslar barındırdığı için birincil derecede bir arşiv vesikasıdır. Müellif, bir kelimenin iştikakını açıklarken yüzlerce nâdir Câhiliye beytini nakleder; tarihî bir olayı anlatırken tarafların mektuplarını harfi harfine aktarır. Eser boyunca sergilenen zengin kelime hazinesi, belâgî incelikler, mecaz ve teşbih tahlilleri, onu Arap edebiyatının en zengin lügat ve üslup kaynaklarından biri haline getirmiştir.

İbn Ebi'l-Hadîd, nesir sahasındaki dehasının yanı sıra güçlü bir şairdir. Gençlik yıllarında kaleme aldığı 'el-Kasâidü's-Seb'u'l-Aleviyyât' (Yedi Alevî Kasidesi) adlı eseri, Hz. Peygamber'in medhi, Hayber fethi, Hz. Ali'nin kahramanlıkları ve Ehl-i Beyt muhabbeti üzerine yazılmış en coşkulu kasidelerdendir. Bu şiirler, müellifin entelektüel rasyonalizminin altında yatan derin mistik ve aşıkane boyutu gözler önüne serer.

İbn Ebi'l-Hadîd'in Şerhu Nehci'l-Belâga'sı, telif edildiği günden bu yana hem İslâm dünyasında hem de Batı şarkiyatçılığında en çok başvurulan kaynaklardan biri olmuştur. Eser; siyasî krizlerin ortasında aklın, adaletin, belâgatın ve dinî ahlâkın nasıl korunabileceğini gösteren bir fikir anıtıdır. Moğol istilasının külleri arasından süzülerek günümüze ulaşan bu yirmi ciltlik şaheser, Hz. Ali'nin evrensel irfanını ve İslâm medeniyetinin söze yüklediği ilahî mesuliyeti temsil etmeye devam etmektedir.