İbn Ebî Useybi'a ve Uyûnü'l-Enbâ fî Tabakāti'l-Etıbbâ: Tıp Tarihi, Beden-Ruh Dengesi ve Kadim Hekimler Metafiziği

İbn Ebî Useybi'a eserine sıradan bir tarih anlatısıyla değil, tıbbın nasıl doğduğu ve insanoğluna nasıl ilham edildiği meselesini araştırarak başlar. Kadim hekimlerin ortak kanaatini aktaran müellife göre, tıp ilmi salt insan aklının deneme-yanılma yoluyla keşfettiği bir hüner değildir; onun asıl kaynağı Vahiy ve İlahî İlhamdır.

Müellif, antik Mısır ve Yunan rivayetlerini İslam peygamberler tarihiyle mezcederek, ilk tabibin Hz. Şît ve Hz. İdrîs (Hermes el-Herâmise) olduğunu bildirir. Bitkilerin hangi organa şifa verdiğini fısıldayan sırrın, peygamberlerin ve saf basiret ehli hakîmlerin kalbine doğan ilahî marifet olduğunu kaydeder. Asklepios, Hipokrat ve Galen'in bu kutlu silsilenin devamı olduğunu; İslâm hekimlerinin ise bu mirası tevhid potasında arındırıp mükemmelleştirdiğini anlatır.

Eser, coğrafi ve kronolojik olarak 15 devasa tabakaya (bölüme) ayrılmıştır:

• 1-3. Tabakalar: Tıbbın zuhuru, Asklepios soyu, Hipokrat ve çağdaşları.
• 4-6. Tabakalar: İskenderiye tıp mektebi, Galen (Câlinûs) ve hekimlik ahlakı yeminleri.
• 7-9. Tabakalar: Süryani ve Nesturi hekimler, Cündişâpûr tıp akademisi, İslâm'ın ilk devir tabipleri.
• 10-12. Tabakalar: Bağdat Abbâsî bîmâristanları; Huneyn b. İshâk, Ebû Bekir er-Râzî, Ali b. Abbâs el-Mecûsî ve İbn Sînâ.
• 13-15. Tabakalar: Endülüs ve Mağrib hekimleri (Zehrâvî, İbn Zühr, İbn Rüşd) ile Şam ve Mısır Nûreddin Zengî / Selâhaddîn Eyyûbî hastaneleri hekimleri.

İbn Ebî Useybi'a sadece hekimlerin doğum-ölüm tarihlerini değil; onların teşhis anındaki sezgilerini, hastaların nabzından ruh halini okuma dehalarını ve yazdıkları kayıp reçeteleri edebî bir zarafetle nakleder.

İbn Ebî Useybi'a'nın naklettiği klinik vakalar, İslâm tıbbının 'psikosomatik' (ruh-beden) ilişkisini günümüz modern tıbbından çok daha derin kavradığını ispatlar. Müellif, İbn Sînâ'nın melankoliye tutulmuş bir şehzadeyi tedavi etme kıssasını aktarır:

Kendisini inek zannedip 'beni kesin, etimden yiyin' diye feryat eden ve yemeden içmeden kesilip bir deri bir kemik kalan şehzade için İbn Sînâ kasap kılığında gelir. Bıçağını bileyip şehzadeyi yere yatırır; vücudunu muayene ettikten sonra: 'Bu inek çok zayıf, eti yenmez; bunu bir ay güzelce besleyin, semirince keseyim' der. Şehzade kesileceği sevinciyle yemeye başlar; gıdalarla birlikte gizlice verilen mizaç düzenleyici şuruplar sayesinde bedeni güçlenir, beynindeki kuru-soğuk sevda buharları dağılır ve akıl melekeleri yerine gelir.

Bu vaka, zihinsel illüzyonların bedeni tahrip ettiği durumlarda hekimin hastanın inanç dünyasına girerek şifa kapısını aralamasının eşsiz bir örneğidir.

İbn Ebî Useybi'a ekolünde hekim şifayı bizzat yaratan değil; tabiatın içine Cenâb-ı Hakk tarafından dercedilen iyileşme mekanizmasını (Tabîatü'l-Müdebbira / Vis Medicatrix Naturae) harekete geçiren bir hademedir. Hekim, hastanın bedenine gereksiz ağır ilaçlar boca etmemeli; önce hafif perhizlerle, ardından şerbet ve gıdalarla, en son çare olarak kimyasal ve cerrahi yöntemlerle müdahale etmelidir.

Eserde aktarılan Hipokrat andı ve Râzî'nin Ahlâku't-Tabîb ilkeleri; bir hekimin hastanın sırrını mezara kadar saklamasını, fakir fukaradan asla ücret talep etmemesini, zehirli maddeleri cinayet veya kötülük amacıyla asla hazırlamamasını mutlak bir manevi yeminle mühürler.

İbn Ebî Useybi'a'nın şaheseri, insanı sadece organlar toplamı ve kimyasal bir makine olarak gören modern materyalist tıp anlayışına karşı köklü bir ihtardır. İnsan; topraktan gelen bir ceset, feleklerden gelen bir mizaç ve Arş'tan üflenen bir ruhtan müteşekkildir.

Biri hastalandığında diğerleri iflas eder. Şifa; bedensel perhizin, zihinsel huzurun, ahlaki tasfiyenin ve ilahî duanın birleştiği mukaddes bir kavşaktır. İbn Ebî Useybi'a'nın sayfaları, bu kadim dengenin ebedî rehberi olarak tıp ve irfan dünyasını aydınlatmaya devam etmektedir.