İbn Ebî Hâtim er-Râzî: Cerh ve Ta'dîl, Selef Rivayet Tefsiri ve Rical İrfânı Külliyâtı

Hicrî üçüncü asır, İslâm hadis ilminin altın devridir; Kütüb-i Sitte'nin cem edildiği, isnat zincirlerinin kuyumcu terazisi hassasiyetiyle tartıldığı ve rical tenkidinin zirveye ulaştığı bir asırdır. Bu devirde Horasan ile Irak arasında mühim bir ilim ve ticaret kavşağı olan Ray şehri, muazzam bir hadis mektebine ev sahipliği yapmaktaydı. Bu mektebin kutbu ise meşhur muhaddis Ebû Hâtim Muhammed b. İdrîs er-Râzî idi. İşte İbn Ebî Hâtim künyesiyle maruf Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed er-Râzî (240-327 / 854-938), bu muazzam ilim ocağında dünyaya geldi.

İbn Ebî Hâtim, daha çocukluk yaşlarında babasının ve onun can dostu olan bir diğer büyük muhaddis Ebû Zür'a er-Râzî'nin dizinin dibinde yetişti. Babası ona henüz yirmi yaşına gelmeden yüz binlerce hadisi ezberletmiş, ravilerin biyografilerini, sika ve zayıf olanlarını nakşetmişti. İbn Ebî Hâtim şöyle der: 'Babam beni bir gün olsun boş bırakmazdı; yemek yerken bile bana hadis okutur, yürürken rical sorardı.'

Bu emsalsiz terbiye, Abdurrahmân'ı sadece büyük bir hafız değil; aynı zamanda cerh ve ta'dîl ilminin en mutemet, en insaflı ve en keskin tenkit otoritelerinden biri haline getirdi. Zehebî onun hakkında: 'İlimde, verada, zühdde ve hadis zabtında asrının biriciği idi' ifadesini kullanırken; İbn Asâkir onu 'hadis kalesinin sarsılmaz muhafızı' olarak tavsif eder.

İbn Ebî Hâtim'in İslâm ilim dünyasına armağan ettiği en abidevi şaheser, dokuz büyük cilt halinde günümüze ulaşan Kitâbü'l-Cerh ve't-Ta'dîl'dir. Bu eser, İslâm tarihinin en gelişmiş ve sistemli biyografik tenkit ansiklopedisidir. Müellif bu eserinde, Hz. Peygamber'den (s.a.v.) kendi asrına kadar hadis nakletmiş yaklaşık 18.000 ravinin güvenilirlik durumunu, hafıza kuvvetini, mezhebî temayüllerini ve ahlakî seciyesini tek tek kayda geçirmiştir.

Eserin başında yer alan devasa 'Mukaddime', müstakil bir hadis usûlü ve tenkit teorisi kitabıdır. İbn Ebî Hâtim burada cerh ve ta'dîlin dini meşruiyetini Kur'an ve Sünnet'ten delillerle ispat eder: 'Eğer bir fâsık size bir haber getirirse onu araştırın' (Hucurât, 6) âyeti mucibince, Resûlullah'ın ağzından yalan veya tahrif edilmiş bir sözün din haline gelmesini engellemek bütün ümmet üzerine farz-ı kifayedir.

İbn Ebî Hâtim, babası Ebû Hâtim ve Ebû Zür'a'nın hükümlerini şahsi kanaatleriyle meczederek her ravi hakkında nihai hükmü verir. Bu eserin varlığı sayesinde İslâm dini, diğer semavi dinlerin maruz kaldığı metin tahrifatı ve uydurma rivayet istilasından korunmuş; her bir hadisin kaynağı aslına kadar takip edilebilir kılınmıştır.

İbn Ebî Hâtim, el-Cerh ve't-Ta'dîl'in mukaddimesinde hadis ravilerini dört ana ta'dîl ve dört ana cerh mertebesine ayırarak hadis usûlünde çığır açan bir terminoloji kurmuştur. Ta'dîl mertebelerinde en üst dereceyi 'Sika' veya 'Sebt' teşkil eder; bu ravilerin hadisleri delil olarak kabul edilir ve tereddütsüz amel edilir.

İkinci mertebe 'Sadûk' (doğru sözlü) ve 'Mahallühü's-sıdk' tabakasında olanlardır; bunların hadisleri yazılır ve zabt durumu diğer rivayetlerle karşılaştırılır (i'tibâr). Üçüncü mertebe 'Şeyh', dördüncü mertebe ise 'Sâlihu'l-hadîs' mertebesidir ki bunlar tek başlarına hüccet olmasalar da mutâbaat ve şâhid yoluyla hadisi takviye ederler.

Cerh mertebelerine gelince; en hafif mertebe 'Leyyinü'l-hadîs' (hadisi zayıfça olanlar), ardından 'Leyse bi-kaviyy' (güçlü olmayan), üçüncü olarak 'Zaîfü'l-hadîs' ve en dipte ise 'Metrûkü'l-hadîs' ile 'Kezzâb' (hadis uyduran yalancılar) yer alır. İbn Ebî Hâtim, bu derecelendirmenin sübjektif hislerle değil; hafıza mukayeseleri, hata oranları ve rivayetlerin cem'i neticesinde matematiksel bir titizlikle tespit edildiğini gösterir.

İbn Ebî Hâtim sadece bir rical tenkitçisi değil, aynı zamanda rivayet tefsirinin İslâm tarihindeki en büyük üç temel direğinden biridir (Taberî ve İbn Ebî Şeybe ile birlikte). Kaleme aldığı Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm Müsneden an Resûlillâh ve's-Sahâbe ve't-Tâbiîn adlı muazzam tefsiri, baştan sona isnadlı rivayetlerle örülmüş bir şaheserdir.

Müellif bu tefsirinde kendi şahsi re'yine ve felsefi tevillere yer vermemiş; her âyet hakkında Resûlullah'tan (s.a.v.), Hz. Ali, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd gibi sahabe müfessirlerinden ve Mücâhid, Katâde, İkrime, Saîd b. Cübeyr gibi tâbiîn devlerinden gelen en sahih rivayetleri derlemiştir. İbn Teymiyye, İbn Kesîr ve Süyûtî tefsirlerini yazarken birinci derecede İbn Ebî Hâtim'in bu eserine dayanmışlardır.

İbn Kesîr meşhur tefsirinde: 'İbn Ebî Hâtim'in tefsiri, selefin sözlerini en sahih isnatlarla nakleden ve lüzumsuz israiliyyat fazlalıklarından en arınmış olan tefsirdir' diyerek eserin kıymetini ilan eder. Bu eser, Kur'an'ın nüzul devrindeki ilk anlayışın, sahabe zihnindeki saf mananın fotoğrafını günümüze taşıyan bir zaman tüneli mahiyetindedir.

İbn Ebî Hâtim'in tefsir felsefesinin mihverini, Kur'an'ın yine Kur'an'la, ardından Sünnet'le, daha sonra da vahyin inişine şahit olan sahabe kavliyle tefsir edilmesi gerektiği ilkesi teşkil eder. Ona göre lügat bilgisi mühim bir alet olmakla birlikte, ilahî muradı tayinde nassın önüne geçirilemez.

Müellif, Kur'an'ın mücmel âyetlerinin sünnet tarafından beyan edildiğini (tebyîn), umûmî lafızların sünnetle tahsis edildiğini ve mutlak ifadelerin mukayyet kılındığını binlerce rivayetle tevsik eder. Sahabenin ittifak ettiği (icmâ) bir tefsir varken, asırlar sonra ortaya çıkan indî ve felsefi tevillerin dinde bağlayıcılığı olamaz.

İbn Ebî Hâtim bu titizliğiyle, bâtınî ve mutezilî fırkaların Kur'an âyetlerini kendi ideolojik ve kelâmî kalıplarına uydurma çabalarına karşı aşılmaz bir selef barikatı kurmuştur. Ona göre tefsirde gaye, âyete yeni manalar uydurmak değil; âyetin indiği andaki murad-ı ilahîyi ilk muhatapların idrakiyle keşfetmektir.

Dışarıdan bakıldığında sadece ravileri tenkit eden soğukkanlı bir muhaddis gibi görünen İbn Ebî Hâtim, hakikatte geceleri ibadet ve gözyaşıyla ihya eden büyük bir zâhid ve ariftir. Onun bu derûnî cephesini en berrak şekilde yansıtan eseri Kitâbü'z-Zühd'dür.

Bu eserinde müellif, Peygamber Efendimiz'in ve selef-i sâlihînin zühd, vera, tevazu, ölüm tefekkürü ve dünya sevgisini kalpten söküp atma hususundaki rivayetlerini cem etmiştir. İbn Ebî Hâtim'e göre amelden kopuk bir ilim, kişiyi sadece kibre ve helake sürükler; hakiki âlim, bildiğiyle amel eden ve Allah'tan en çok korkan kimsedir.

Tarihçiler, İbn Ebî Hâtim'in kimseden tek kuruş menfaat kabul etmediğini, mütevazı bir hayat yaşadığını ve halkın dertleriyle dertlendiğini naklederler. Ray ahalisi kuraklık ve kıtlık zamanlarında İbn Ebî Hâtim'i öne sürerek yağmur duasına çıkar, onun dualarının bereketiyle rahmet yağardı. Zira onun dili sadece ravileri değil, kendi nefsini de cerh etmiş, arındırmıştı.

İbn Ebî Hâtim, fıkıhta Şâfiî mektebine mensuptu ve mezhebin kurucusu İmam Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî'ye derin bir muhabbet ve hürmet beslemekteydi. Bu hürmetin semeresi olarak Âdâbu'ş-Şâfiî ve Menâkıbuh adlı abidevi monografiyi kaleme aldı.

Bu eser, İmam Şâfiî'nin hayatı, ilim yolculukları, fıkıh usûlünü tedvin edişi (er-Risâle) ve müstesna zekâsı hakkında yazılmış ilk ve en mutemet biyografilerden biridir. İbn Ebî Hâtim, Şâfiî'nin sadece fıkhî dehâsını değil; onun Kur'an tilavetindeki huşûunu, geceleri hatim indirişini, cömertliğini ve edebî belağatını en yakın talebelerinden derlediği isnatlarla nakleder.

Eserde Şâfiî'nin meşhur kaidesi olan: 'Hadis sahih oldu mu benim mezhebim odur' düsturu teyit edilir. İbn Ebî Hâtim, mezhep taassubunun değil; nassa ve sünnete mutlak teslimiyetin hakiki mezhepçilik olduğunu bu biyografi üzerinden bütün bir ümmete ders vermiştir.

İbn Ebî Hâtim devri, Cehmiyye, Mu'tezile ve Müşebbihe gibi fırkaların akide sahasında şiddetli tartışmalar yürüttüğü bir vasattı. İbn Ebî Hâtim, Reddü ale'l-Cehmiyye ve Aslü's-Sünne ve İ'tikâdü'd-Dîn gibi risaleleriyle Selef-i Sâlihîn'in itikadî çizgisini tavizsiz bir şekilde müdafaa etmiştir.

O, babası Ebû Hâtim ve Ebû Zür'a'nın ittifak ettiği akide metnini neşretmiştir: Kur'an mahluk değildir, Allah'ın kelâmıdır; Cenâb-ı Hak ahirette müminler tarafından keyfiyetsiz olarak görülecektir (Rü'yetullâh); ilahî sıfatlar te'vil, ta'tîl ve teşbihe düşülmeden, Kur'an ve Sünnet'te geldiği gibi kabul edilir ve keyfiyeti Allah'a havale edilir.

Bu akideî duruş, aklı vahyin önüne geçiren kelâmî cerbezelere karşı nassın safiyetini muhafaza etmiştir. İbn Ebî Hâtim, dinde münakaşa ve cedeli şiddetle nehyetmiş; imanın cedel ile değil, huşû ve teslimiyetle kökleşeceğini savunmuştur.

Klasik muhaddislerin en mühim vasfı olan 'Rıhle fî Talebi'l-Hadîs' (hadis uğrunda seyahat), İbn Ebî Hâtim'in hayatının bizzat kendisidir. O, babasının refakatinde henüz bıyıkları terlememişken çıktığı ilim yolculuklarında binlerce fersah yol katetmiştir.

Bağdat, Basra, Kûfe, Mekke, Medine, Dımaşk, Humus, Beyrut ve Fustat (Mısır) meclislerini adım adım gezmiştir. Mısır yolculuğunda başlarına gelen meşhur bir hadiseyi bizzat şöyle anlatır: 'Mısır'da yedi ay kaldık. Bir defasında günlerce ekmek alacak para bulamadık; açlıktan halsiz düşmüştük. Bir gün çarşıdan bir balık aldık lakin hocaların dersine yetişmek için balığı pişirecek vakit bulamadık. Derslerden ancak üç gün sonra fırsat bulduğumuzda balık kokmuştu; biz de ziyan olmasın diye çiğ çiğ yedik. İlme bu meşakkatlerle ulaşıldı.'

Bu emsalsiz fedakarlık, rivayet edilen her bir hadisin arkasında ne kadar büyük bir ter, çile ve samimiyet olduğunu gösterir. İbn Ebî Hâtim'in kitapları, işte bu dondurucu soğuklarda, yakıcı çöllerde ve açlık meclislerinde ödenen bedellerin kutlu bir meyvesidir.

Ebû Muhammed İbn Ebî Hâtim er-Râzî, hicrî 327 senesinde Ray şehrinde dâr-ı bekâya irtihal ettiğinde arkasında İslâm medeniyetinin en muhkem kütüphanelerinden birini bıraktı. Onun vefatı, rical ve tefsir ilimlerinde bir devrin kapanışı olarak kabul edilmiştir.

Mizrakî'den Zehebî'ye, İbn Kesîr'den İbn Hacer el-Askalânî'ye kadar bütün büyük hadis ve tefsir üstatları, İbn Ebî Hâtim'i bir 'miyar' (ölçü) kabul etmişlerdir. İbn Hacer, Tehzîbü't-Tehzîb ve el-İsâbe eserlerinde İbn Ebî Hâtim'in hükümlerini en nihai ve bağlayıcı senet olarak nakletmiştir.

İbn Ebî Hâtim'in mirası, İslâm aklının tenkitçi, vesikalı ve ahlakî karakterinin en muazzam tecelligâhıdır. O, bir taraftan ilmi korumak için en yakın dostunun dahi zayıflığını söylemekten çekinmeyen sarsılmaz bir adalet timsali; diğer taraftan geceleri seccadesini gözyaşlarıyla ıslatan bir zühd pîridir. Bu iki kutbu tek bir şahsiyette birleştirmesi, onu İslâm irfanının ölümsüz yıldızlarından biri kılmıştır.