İbn Ebî Hâcele ve Dîvânü’s-Sabâbe: İlâhî ve Mecâzî Aşk Felsefesi, Kalp Halleri ve Tasavvufî Muhabbet Külliyâtı

Şihâbüddîn Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ b. Ebî Bekr et-Tilimsânî el-Mısrî, meşhur lakabıyla İbn Ebî Hâcele (725-776 / 1325-1375), 14. yüzyıl Memlük dünyasının en özgün mutasavvıf ediplerinden, şairlerinden ve aşk nazariyatçılarından biridir. Aslen Cezayir'in Tilimsan şehrine mensup köklü bir aileden gelmekle birlikte Şam'da tahsil görmüş, ardından Kahire'ye yerleşmiştir.

Kahire'nin meşhur Bîbers el-Çâşnigîr Hânkāhı'nda şeyhü's-sûfiyye (tasavvuf şeyhi) olarak görev yapmış, dönemin sultanları ve ulemâsıyla yakın münasebetler kurmuştur. Yaşadığı çağın zahirî fıkıh kalıplarını tasavvufun kalbî incelikleri ve edebiyatın estetik gücüyle harmanlayan nev-i şahsına münhasır bir irfan eri olmuştur.

İbn Ebî Hâcele'nin şaheseri olan Dîvânü's-Sabâbe, İslâm irfânında aşkın psikolojisi, felsefesi ve ahlâkı üzerine yazılmış en zarif ve sistematik eserdir. Otuz ana bölüme (bâb) ayrılan eser; aşkın başlangıcından (gözün ilk teması, kalbin meyletmesi) başlayarak vuslat, firkat, kıskançlık, vecd ve nihayet aşk şehitliğine kadar bütün menzilleri irdeler.

Eserde İbn Hazm'ın Tavku'l-Hamâme'si, Dâvûd ez-Zâhirî'nin Kitâbü'z-Zühre'si ve Serrâc'ın Mesâriu'l-Uşşâk'ı gibi kadîm metinlerin birikimi eritilmiş; buna derin tasavvufî tevil ve tefekkürler ilave edilmiştir.

İbn Ebî Hâcele, Arap dilinin zenginliğini kullanarak aşkın kalpte geçirdiği metamorfozu aşama aşama sınıflandırır: İlk uyanış 'hevâ', kalbe tutunma 'alâka', kalbe dökülen yakıcı hararet 'sabâbe', kalbin zarını delip içeri giren tutku 'şagaf', kişiyi esir alan ve bırakmayan aşk 'garâm', aklı baştan alan hayret 'veleh' ve nihayet çöl susuzluğu gibi sonu gelmez bir vuslat arayışı olan 'hıyâm'dır.

Bu terminolojik hassasiyet, aşkın sadece bir hissiyat değil; kalbin nefsânî bağlardan çözülüp saf ruhanî nûra doğru yükselişinin bir tekâmül haritası olduğunu gösterir.

İbn Ebî Hâcele'nin tasavvufî aşk felsefesinde 'mecâzî aşk' ile 'hakîkî aşk' birbirine zıt iki kutup değil, birbirini tamamlayan bir köprüdür ('el-Mecâzu kantaratu'l-hakîka'). Yeryüzünde bir sûrete, bir sîmaya duyulan muhabbet, aslında o sûrette tecellî eden İlâhî Cemâl'in aksettiği bir aynadır.

Âşık, suretteki fâniliği idrak ettikçe sevgisi sûretin sahibine, yani ezelî ve ebedî Güzellik Kaynağı'na (el-Cemîl) intikal eder. Bu dönüşüm, nefsin tezkiye edilmesinde en tesirli manevi simyadır.

İbn Ebî Hâcele'nin diğer meşhur eseri Sukkerdânü's-Sultân el-Melikü'n-Nâsır'dır. Eser, Memlük Sultanı el-Melikü'n-Nâsır Hasan'a takdim edilmiş bir devlet ahlâkı, tarih ve edebiyat hazinesidir.

Müellif bu eserini 'yedi' sayısının kutsal ve kozmolojik sırları üzerine inşa etmiştir: Yedi gök, yedi yer, yedi iklim, yedi gezegen ve insanın yedi letâifi. Eser, bir hükümdarın kalbini merhamet, adalet ve hikmetle tatlandıran manevi bir 'şekerlik' (sukkerdân) mesabesindedir.

İbn Ebî Hâcele, aşkın fizyolojik ve psikolojik tezahürlerini hekimâne bir vukufla tahlil eder. Âşığın renginin sararması, uykusuzluk (seher), nabzın hızlanması ve iç çekişler gibi halleri hem İbn Sînâ tıbbı hem de tasavvufî vecd teorisiyle açıklar.

Ona göre bu ıstırap bir hastalık değil, kalbin pasını silen bir ateştir. Firkat (ayrılık), âşığın benliğini (enâniyetini) yakıp kül eder; kül olan benlik ise vuslatın hakikatine ancak bu yangından sonra layık hale gelir.

Dîvânü's-Sabâbe'nin en can alıcı fasıllarından biri, meşhur hadis rivayeti 'Men aşika fe-affe fe-ketime fe-mâte fe-hüve şehîd' (Kim âşık olur da iffetini korur, sırrını gizler ve bu hal üzere ölürse o şehittir) etrafında örülen aşk şehitliği doktrinidir.

İbn Ebî Hâcele, aşk ateşini nefsânî günaha ve şehevî hevese alet etmeyip kalbinde bir sır gibi saklayan ve bu kahr ile ruhunu teslim edenlerin ahiretteki makamlarını tebcil eder. Bu anlayış, İslâm medeniyetinin sevgiye biçtiği en yüce ahlâkî pâyedir.

İbn Ebî Hâcele, Hz. Peygamber'e (s.a.v.) duyduğu derin muhabbeti ifade etmek için el-Kafîyetü'l-Bedîiyye adıyla 140'tan fazla bedî' sanatını ihtiva eden bir na't-ı şerîf kaleme almıştır.

İmâm Bûsîrî'nin Kasîde-i Bürde'sine nazire olan bu eser, edebî sanatların her birini (cinâs, tevriye, tıbâk, mukābele) Resûl-i Ekrem'in şemâil ve ahlâkını vasfetmek için birer kandil gibi yakar. Edebiyat burada ibadete dönüşür.

Müellif aşk ve tasavvuf dışında çok çeşitli alanlarda da kalem oynatmıştır. Satrancın metafiziği ve stratejisi üzerine Enmûzecü'l-Kıtâl fî Nakli'l-Bivâl; 1348 Kara Ölüm (büyük veba) salgını sırasında sabır ve tevekkülü anlatan Tıbbü'l-Mesrûr fî Def'i's-Surûr bu zenginliğin şahitleridir.

Onun telifatı, İslâm medeniyetinde din, edebiyat, tıp ve gündelik hayatın birbirinden kopuk kompartımanlar değil, tek bir vahdet idrakinin tezahürleri olduğunu açıkça kanıtlar.

İbn Ebî Hâcele'nin Dîvânü's-Sabâbe'si, Batı'da Rönesans aşk sonelerine, Doğu'da ise Fuzûlî ve Şeyh Gālib gibi dîvân şairlerinin 'hüsn ü aşk' muhayyilesine derinden tesir etmiştir.

Maddiyatın ve mekanikleşmenin insan ruhunu çoraklaştırdığı modern çağda, İbn Ebî Hâcele'nin sunduğu aşk felsefesi; insanı bedensel hazların esaretinden kurtarıp kalbin ebedî ve ilahî boyutlarını keşfetmeye çağıran bir şifa menbaıdır.