İbn Düreyd ve Cemheretü’l-Luga: Arap Dili Ontolojisi, İştikāk İlmi, İsimlerin Kökenleri ve Lugat Felsefesi Külliyâtı

Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasan b. Düreyd el-Ezdî el-Basrî (223-321 / 838-933), klasik Arap dilbiliminin, leksikografisinin ve şiir tenkidinin en büyük dâhilerinden biridir. Basra'da doğmuş, köklü Kahtânî Ezd kabilesine mensubiyeti hasebiyle bedevî Arapçanın en saf pınarlarından beslenmiştir.

Zenc İsyanı sırasında Basra'dan ayrılarak Umman ve Ahvaz sahillerine gitmiş, ardından Bağdat'a yerleşerek Abbâsî halifesi Muktedir-Billâh ve vezir Ali b. Îsâ'nın hürmetini kazanmıştır. Halîl b. Ahmed ve Sîbeveyhi'den sonra Basra mektebinin bayraktarlığını yapmış, Ebü'l-Ferec el-İsfahânî ve Merzübânî gibi yüzlerce talebe yetiştirmiştir.

İbn Düreyd'in muhalled eseri Cemheretü'l-Luga, Halîl b. Ahmed'in Kitâbü'l-Ayn'ından sonra İslâm medeniyetinde kaleme alınmış en hacimli ve özgün lügatlardan biridir. Müellif, eserin adını 'Arap kelimelerinin ekserisini (cumhûr) ihtiva eden' mânâsında koymuştur.

İbn Düreyd, Halîl'in karmaşık fonetik-mahreç sıralaması yerine, harflerin alfabe (ebced/hicâ) sırasını esas alan yeni bir metodoloji geliştirmiştir. İkili (sünâî), üçlü (sülâsî), dörtlü (rubâî) ve beşli (humâsî) kökleri kendi içinde harf permütasyonlarına (taklîbât) göre tasnif etmiştir.

İbn Düreyd, Arap dilindeki kelime türetme zenginliğini matematiksel bir kesinlikle ortaya koymuştur. Üç kök harfin (örneğin k-t-b) yer değiştirmesiyle oluşan altı muhtemel kombinasyonu (k-b-t, b-k-t, b-t-k, t-k-b, t-b-k) tek tek taramıştır.

Bu permütasyonlardan hangilerinin Araplar tarafından kullanıldığını (müsta'mel), hangilerinin ise telaffuz zorluğu veya mana bulunmaması sebebiyle terk edildiğini (mühmel) tespit etmiştir. Bu yaklaşım, modern cebirsel dilbilimin ve fonotaktik kuralların 10. yüzyıldaki mükemmel bir uygulamasıdır.

İbn Düreyd'in Kitâbü'l-İştikāk adlı eseri, onomastik (isim bilimi) sahasında dünya literatüründeki ilk ve en derinlikli monografidir. Müellif, Câhiliye ve İslâm devrindeki yüzlerce Arap şahsiyetinin, kabilesinin ve hatta putlarının isimlerini etimolojik köklerine indirger.

Arapların çocuklarına neden 'Esed' (Aslan), 'Sakr' (Doğan), 'Kuleyb' (Köpekçik) gibi sert ve yırtıcı isimler koyduğunu, kölelerine ise neden 'Ferec' (Ferahlık), 'Rebâh' (Kazanç) gibi müjdeleyici isimler verdiğini psikolojik ve sosyolojik gerekçelerle izah eder. İsim ile müsemmâ (isimlendirilen varlık) arasındaki gizli rabıtayı ifşa eder.

İbn Düreyd, harflerin sadece yazılı işaretler değil; bedenin derinliklerinden yükselen nefesin boğaz, damak, dil ve dudak kapılarında biçimlenmesiyle oluşan canlı ses enerjileri olduğunu savunur.

Halk (boğaz) harflerinin (elif, hâ, hı, ayn, gayn, he) ağırlığı ve metafiziksel heybeti; şefevî (dudak) harflerinin (bâ, mîm, fâ, vâv) yumuşaklığı ve akıcılığı arasındaki dengeyi inceler. Bir kelimede yan yana gelemeyecek uyumsuz sesleri (örneğin boğaz harflerinin peş peşe gelmesi) dilin fonetik estetik yasalarıyla açıklar.

İbn Düreyd sadece bir lügat bilgini değil, aynı zamanda Arap şiirinin en usta şairlerindendir. Sonunda 'elif-i maksûre' (yâ şeklinde yazılan uzatma elifi) bulunan kafiyelerle yazdığı meşhur el-Maksûre kasîdesi asırlarca ezberlenmiş ve üzerine onlarca şerh yazılmıştır.

Kasîde; feleğin dönekliğini, dünyanın fâniliğini, ilmin ve faziletin ebediyetini muhteşem bir lisan ustalığıyla terennüm eder. Bu eser, dil kuralları ile edebî bedîiyyâtın kusursuz bir düğümüdür.

İbn Düreyd, Kitâbü's-Serc ve'l-Licâm (Eyer ve Gem Risalesi), Kitâbü's-Silâh (Silahlar Kitabı), Kitâbü'l-Hayl (Atlar Kitabı) gibi tematik sözlükler de yazmıştır. Çöl bedevilerinin at koşumları, silah çeşitleri, yağmur ve bulut türleri için kullandığı yüzlerce nâdir kelimeyi derlemiştir.

Bu mikro-sözlükler, göçebe Arap tefekkürünün tabiatla kurduğu doğrudan ve çok boyutlu ilişkiyi günümüze aktaran eşsiz etnografik ve semantik vesikalardır.

İslâm dil felsefesinin en köklü meselelerinden olan 'Dil Cenâb-ı Hakk'ın insana öğrettiği fıtrî bir ilham mıdır (tevkīfî), yoksa insanların aralarında anlaşarak koyduğu semboller midir (ıstılâhî)?' sualine İbn Düreyd hikmetli bir orta yol bulur.

Ona göre dilin kök harfleri ve temel ontolojik kavramları Hz. Âdem'e ta'lîm edilen esmâ sırrına dayanır; fakat bu köklerden türetilen isimler, kabile lehçeleri ve medenî terkipler aklın ve tecrübenin inşasıdır.

İbn Düreyd'in eseri devrinin ulemâsı tarafından büyük bir hayranlıkla karşılanmakla birlikte, bazı tertip zorlukları sebebiyle tenkide de uğramıştır. Çağdaşı İbnü'l-Enbârî hafızasından yazdırdığı için bazı istişhadlarda hatalar bulmuş; fakat İbn Cinnî ve Zemahşerî gibi sonraki allâmeler onun lügat dehasını göklere çıkarmıştır.

İbn Düreyd'in cesurca serdettiği kelime tahlilleri, Arap lugatçılığını ezberci nakilcilikten kurtarıp eleştirel bir usûle kavuşturmuştur.

Ebû Bekr İbn Düreyd, vefat ederken ardında sadece ciltler dolusu sözlükler değil; bir dilin nasıl korunacağını, kelimelerin köklerinde saklı medeniyet şuurunun nasıl ayakta tutulacağını gösteren bir mektep bırakmıştır.

Onun eserleri, Kur'ân-ı Kerîm'in lafız ve mânâ i'câzını anlamak isteyen müfessirler, hadislerin edebî nezahetini kavramak isteyen muhaddisler ve dil felsefesi yapan mütefekkirler için ebedî bir başvuru kaynağı olmaya devam etmektedir.