İbn Dihye el-Kelbî: et-Tenvîr fî Mevlidi's-Sirâci'l-Münîr ve Siyer Edebiyâtı Külliyâtı

Altıncı hicrî asrın sonlarında Endülüs'ün Belensiye (Valencia) şehrinde dünyaya gelen Ebü'l-Hattâb Ömer b. Hasan İbn Dihye el-Kelbî (v. 633/1235), Hazret-i Hüseyin ve Dıhye b. Halîfe el-Kelbî soyundan gelen asil bir aileye mensuptu. Genç yaşta Mağrip ve Endülüs'ün büyük âlimlerinden hadis, lügat ve şiir icazetleri aldı. İlim aşkıyla yollara düşerek Tunus, Mısır, Şam, Bağdat ve Horasan'a uzanan efsanevî bir rıhle (ilim seyahati) gerçekleştirdi.

İbn Dihye, 604 (1207) senesinde Erbil'e vardığında, İslâm tarihinde bir ilke imza atarak 'et-Tenvîr fî Mevlidi's-Sirâci'l-Münîr' (Nurlu Kandilin Doğumu Hakkında Aydınlanma) adlı eserini telif etti. Bu eser, Resûlullah'ın (s.a.v.) doğumunu, neseb-i şerîfini, velâdeti esnasında zuhur eden harikulade halleri ve şemailini sadece bu maksada hasredilmiş müstakil bir kitap halinde toplayan ilk eserdir.

Salahaddîn-i Eyyûbî'nin eniştesi olan Erbil Atabegi Muzafferüddin Kökbörü, cömertliği ve Peygamber sevgisiyle meşhurdu. İbn Dihye'nin et-Tenvîr eserini dinleyen Kökbörü, İslâm tarihinde ilk defa devlet eliyle ve halkın topyekun iştirakiyle büyük Mevlid kandili merasimlerini başlattı. Bu meclislerde Kur'an tilavet edilir, naatlar okunur ve fakirlere ziyafetler verilirdi.

İbn Dihye, sadece bir edebiyatçı değil, devrinin en büyük 'Hâfız' ve 'Müsnid' muhaddislerinden biriydi. Kâmilü's-Sınaa gibi eserlerinde isnadları tek tek tahlil ederdi. et-Tenvîr'de de uydurma hurafeler yerine, muteber hadis kaynaklarındaki sahih ve hasen rivayetleri seçmiş; bunları yüksek bir edebî lisanla süslemiştir.

Eserde, ilk yaratılan hakikat olan Nûr-ı Muhammedî'nin Hazret-i Âdem'den nesilden nesile intikali, Hz. Âmine'nin hâmileliği ve doğum anında Kisrâ sarayının sütunlarının yıkılması, Sâve gölünün kuruması ve Mecûsî ateşinin sönmesi gibi kevnî hadiseler tahkik edilmiştir. İbn Dihye bu hadiseleri sırf zahirî tarih değil, bâtınî bir kozmik inkılap olarak yorumlar.

İbn Dihye'nin şöhretini artıran bir diğer başyapıtı 'el-Mutrib min Eş'âri Ehli'l-Mağrib'dir. Bu eser, Endülüs ve Mağrip şairlerinin Peygamber Efendimiz (s.a.v.) için yazdıkları en enfes naat ve kasideleri ihtiva eder. Endülüs aşk edebiyatının nebevî sevgiyle nasıl yoğrulduğunu gösteren eşsiz bir vesikadır.

İbn Dihye'nin siyer anlayışı kuru kronolojiye dayanmaz. Her tarihî hadiseyi ahlakî bir ders, her gazveyi manevî bir cihad ve her mucizeyi ilâhî kudretin beşer idrakine bir lütfu olarak ele alır. Bu metod, siyeri sadece bir geçmiş bilgisi olmaktan çıkarıp yaşayan bir hayat nizamı haline getirmiştir.

Resûlullah'ın (s.a.v.) fizikî güzelliğini, tebessümünü, yürüyüşünü ve vakarını tarif eden Şemail rivayetleri, et-Tenvîr'in merkezinde yer alır. İbn Dihye, Hz. Ali ve Hind b. Ebî Hâle'nin hilye rivayetlerini kelime kelime tahlil ederek, okuyucunun zihninde Nebevî cemâlin canlı bir resmini nakşetmiştir.

İbn Dihye, keskin zekası, kuvvetli hafızası ve tavizsiz tenkitçi üslubu sebebiyle çağdaşı bazı ulema ile ilmî tartışmalara girmiştir. İbn Hallikân ve İbn Hacer el-Askalânî, onun hadis ve lügat ilmindeki engin vukufiyetini teslim etmekle beraber, nefsî gururuna dair rivayetleri kaydetmişlerdir. Ancak Mevlid geleneğine vurduğu mühür tartışmasız kabul görmüştür.

İbn Dihye'nin açtığı müstakil mevlid çığırı, İslâm dünyasında asırlarca dalga dalga büyümüştür. İbn Kesîr, İbn Hacer, Süyûtî mevlid risaleleri yazmış; Anadolu'da ise Süleyman Çelebi'nin 'Vesîletü'n-Necât'ı bu Endülüs tohumunun Osmanlı toprağındaki en muhteşem çınarı olmuştur. İbn Dihye, nebevî sevginin kurumsallaşmasının mimarıdır.