İslâm irfan tarihinde vilâyet nazariyesini ilk defa felsefî ve teolojik bir sistem olarak kuran Ebû Abdillâh el-Hakîm et-Tirmizî'nin (v. 320/932) Hatmü'l-Evliyâ (Kitâbü Hatmi'l-Vilâye) başyapıtı; Hatm-i Velâyet makamı, nübüvvet ile velâyetin ontolojik dereceleri, İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât'ta cevapladığı 155 mistik soru, Nevâdirü'l-Usûl ve kalbin dört mertebesi (Sadr, Kalp, Fuâd, Lübb).