İbn Cülcül el-Kurtubî ve Tabakātü'l-Etıbbâ: Endülüs Tıp Tarihi, Kurtuba Hekimliği ve Dioskorides Şerhi Külliyâtı

FÂSIL I: Kurtuba Emevî Hilafeti ve II. Hakem Döneminde İlimlerin İnkişafı

4./10. yüzyılın ikinci yarısında Kurtuba (Córdoba), yarım milyonluk nüfusu, aydınlatılmış taş sokakları, binlerce hamamı, medreseleri ve 400.000 cilt kitaba ev sahipliği yapan saray kütüphanesiyle Avrupa'nın tartışmasız kültür ve medeniyet başkentiydi. Emevî Halifesi III. Abdurrahman ve oğlu II. el-Hakem el-Müstansır-Billah, Bağdat, Kahire ve Şam'daki bütün yeni telifleri altın ağırlığınca satın alarak Kurtuba'ya taşıtıyorlardı.

İşte bu benzersiz ilim havzasında yetişen Ebû Dâvûd Süleymân b. Hassân İbn Cülcül el-Kurtubî (ö. 384/994 civarı), hem bizzat Halife Hişâm el-Müeyyed-Billah'ın ve kudretli vezir İbn Ebî Âmir el-Mansûr'un şahsi saray hekimi, hem de İslam tıp tarihçiliğinin ve Akdeniz farmakolojisinin en kurucu isimlerinden biridir.

FÂSIL II: İbn Cülcül'ün Hayatı, Tahsili ve Hasday b. Şaprut ile Münasebeti

332 (944) yılında Kurtuba'da doğan İbn Cülcül, henüz on dört yaşındayken tıp eğitimine başladı. Hocası, Halife III. Abdurrahman'ın başhekimi ve diplomatı olan meşhur Yahudi tabip Hasday b. Şaprut'un çevresindeki tıp meclisiydi. İbn Cülcül, Grek tıbbının kaynaklarını, Bizans imparatorunun halifeye hediye olarak gönderdiği tezhipli Grekçe tıp yazmaları üzerinden bizzat Bizanslı rahip Nicolas'ın gözetiminde inceleyerek yetişti.

Otuz yıllık hekimlik tecrübesi boyunca Kurtuba bîmâristanlarında (hastanelerinde) klinik gözlemler yaptı; basit ve mürekkep ilaçların insan bünyesindeki etkilerini bizzat deneyerek kayda geçirdi. Hekimlikteki vukûfiyeti, onu sarayın en güvenilir tıp danışmanı seviyesine yükseltti.

FÂSIL III: Tabakātü'l-Etıbbâ ve'l-Hukemâ: İlk Bağımsız Biyografik Anıt

İbn Cülcül'ün 377 (987) yılında kaleme aldığı Tabakātü'l-Etıbbâ ve'l-Hukemâ (Hekimler ve Filozoflar Tabakaları), İslam dünyasında hekimler biyografisine hasredilmiş günümüze ulaşan ilk müstakil eserdir. İshak b. Huneyn'in kısa tarih risalesini aşarak, tıbbın doğuşundan kendi asrına kadar gelen 57 büyük hekim ve filozofun biyografisini, eserlerini ve tıp teorisine katkılarını derinlemesine tahlil etmiştir.

Eserin en paha biçilmez yönü, Endülüs tıp tarihine ayırdığı son tabakadır. Eğer İbn Cülcül bu eseri yazmasaydı, Endülüs'ün erken dönem tıp bilginleri, Kurtuba'da yapılan ameliyatlar ve Emevî sarayındaki bilimsel tartışmalar tarihin karanlığına gömülecekti.

FÂSIL IV: Tıbbın Kökenleri ve Dokuz Tabaka Tasnifi: Hermes'ten Kurtuba'ya

İbn Cülcül eseri dokuz kronolojik ve coğrafi tabakaya ayırmıştır:

1. 1. Tabaka: Tıbbın kurucusu kabul edilen Hermesü'l-Herâmise (Hermes Trismegistus / Hz. İdrîs).
2. 2. Tabaka: Antik Grek hekimleri; Asklepios ve ardılları.
3. 3. Tabaka: Tıbbı tecrübî bir ilme dönüştüren Hipokrat (Bukrāt) ve çağdaşları.
4. 4. Tabaka: Helenistik dönem hekimleri ve Dioskorides.
5. 5. Tabaka: Tıbbı sistemleştiren Câlînûs (Galen) ve İskenderiye ekolü.
6. 6. Tabaka: İslam öncesi ve İslâm'ın ilk dönemindeki Hristiyan ve Süryani hekimler.
7. 7. Tabaka: Abbâsî hilafetinin doğu hekimleri; Huneyn b. İshâk, Kindî ve Râzî.
8. 8. Tabaka: Kuzey Afrika (Kayrevan) hekimleri; İshak b. İmrân ve İbnü'l-Cezzâr.
9. 9. Tabaka: Endülüs tıp mektebinin kurucuları ve çağdaş Kurtuba hekimleri.

FÂSIL V: Dioskorides'in Kitâbü'l-Haşâiş Eserinin Islah Macerası

Grek hekim Dioskorides'in 1. yüzyılda yazdığı De Materia Medica (Kitâbü'l-Haşâiş fi'l-Edviyeti'l-Müfrede), Antikçağın en kapsamlı şifalı bitkiler ansiklopedisiydi. Bağdat'ta İstefan b. Bâsil ve Huneyn b. İshâk tarafından tercüme edilmiş, ancak Grekçe bitki isimlerinin pek çoğunun Arapça, Süryanice veya Farsça karşılığı bulunamadığı için fonetik olarak aktarılmış ve metin karanlık kalmıştı.

948 yılında Bizans İmparatoru VII. Konstantinos, Kurtuba Halifesi III. Abdurrahman'a şaheser niteliğinde tezhipli ve resimli bir Dioskorides el yazması hediye etti. Kurtuba'da Hasday b. Şaprut, Rahip Nicolas ve genç İbn Cülcül'ün katıldığı heyet; Endülüs dağlarında ve vadilerinde yetişen bitkileri bizzat toplayarak Dioskorides'in Grekçe tasvirleriyle karşılaştırdı. İbn Cülcül, Tefsîru Esmâ'i'l-Edviyeti'l-Müfrede min Kitâbi Diyuskūridîs adlı şerhiyle eserdeki yüzlerce meçhul bitkinin Endülüs Arapçası, Latince ve Romanse (Eski İspanyolca) karşılıklarını bularak botanik tarihinin en büyük teşhis devrimini gerçekleştirdi.

FÂSIL VI: Makâle fî Zikri'l-Edviye: Dioskorides'te Olmayan Yeni İlaçlar

İbn Cülcül, Dioskorides'i sadece şerh etmekle kalmamış; Makâle fî Zikri'l-Edviyeti'l-Müfrede elletî lem Yezkürhâ Diyuskūridîs adlı müstakil bir zeyil (ek) telif etmiştir. Bu eserde, Dioskorides'in bilmediği, Doğu ticaret yollarıyla (Hindistan, Çin, Yemen) veya Endülüs florasından keşfedilen 62 yeni tıbbî maddeyi (bitki, reçine, mineral) farmakolojik olarak tanıtmıştır.

FÂSIL VII: Endülüs Florası ve Bitkisel Farmakognozi

İbn Cülcül, Sierra Nevada (Cebelüşşems) ve Kurtuba dağlarını karış karış gezerek bitkilerin mevsimsel gelişimini, kök, yaprak ve tohumlarının ne zaman toplanması gerektiğini incelemiştir. Bitkilerin kurutulma usûlleri, rutubetten korunması ve etken maddelerini kaybetmeden saklanma şartları üzerine vazettiği kurallar, Endülüs'ü dünya botanik ve eczacılık ilminin zirvesine taşımıştır.

FÂSIL VIII: Basit ve Mürekkep İlaçların Mizaç Dereceleri

İbn Cülcül'ün farmakolojik tahlilleri, dört unsur ve dört mizaç (harâret, bürûdet, rutûbet, yebûset) dengesi üzerine kuruludur. İlaçları etki güçlerine göre dört dereceye ayırır:

• 1. Derece: Etkisi hissedilmeyecek kadar hafif olan, gıda niteliğindeki şifalı bitkiler.
• 2. Derece: Vücutta belirgin bir fizyolojik değişiklik yapan fakat zararsız olan ilaçlar.
• 3. Derece: Güçlü tesir gösteren, dikkatle dozajlanması gereken müshil ve ateş düşürücüler.
• 4. Derece: Aşırı dozda zehirleyici olan, ancak usta tabiplerin terkip içinde kullanabileceği sert kimyasallar ve zehirler.

FÂSIL IX: Tabip-Hükümdar İlişkisi ve Saray Hekimliğinde Ahlak

Kurtuba Emevî sarayında uzun yıllar hekimlik yapan İbn Cülcül, saray entrikalarının ve siyasi çalkantıların ortasında tabibin nasıl bir ahlakî duruş sergilemesi gerektiğini bizzat yaşamıştır. Risâletü't-Tebyîn fî Hata'i Ba'zi'l-Mütetabbibîn adlı eserinde, hekim kılığına girmiş cahil şarlatanları ve hükümdarların heveslerine göre teşhis koyan dalkavuk hekimleri şiddetle tenkit etmiştir. Tabibin hastasının kimliğine, dinine veya makamına bakmaksızın yalnızca ilmin ve vicdanın sesini dinlemesi gerektiğini savunmuştur.

FÂSIL X: İbn Cülcül'ün Mirası: Zehrâvî, İbnü'l-Baytâr ve İbn Ebî Usaybia

İbn Cülcül'ün açtığı çığır, Endülüs'te cerrahinin babası Ebü'l-Kāsım ez-Zehrâvî'nin et-Tasrîf'ine, botanik dehası İbnü'l-Baytâr'ın el-Câmi' li-Müfredâti'l-Edviye'sine ve Şamlı tıp tarihçisi İbn Ebî Usaybia'nın Uyûnü'l-Enbâ'sına doğrudan kaynaklık etmiştir. İbn Ebî Usaybia, Endülüs hekimleri hakkındaki bütün malumatını kelimesi kelimesine İbn Cülcül'e borçlu olduğunu itiraf eder.

İbn Cülcül el-Kurtubî; hem kadim hekimlerin hatırasını ebedîleştiren bir tarih bilgesi, hem de Akdeniz'in şifalı otlarını insanlığın ıstırabını dindirecek birer ecza hazinesine dönüştüren büyük bir doğa filozofudur.