İbn Cerîr et-Taberî ve İhtilâfü'l-Fukahâ: Mukayeseli İslâm Hukuku, Müctehidlerin İhtilafları, İctihad Metodolojisi ve Fıkıh Tarihi Külliyâtı

Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd et-Taberî (224-310 / 839-923), İslâm dünyasında umumiyetle 'Tefsîrü't-Taberî' ve 'Târîhu't-Taberî' şaheserleriyle tanınsa da; o aynı zamanda kendi usûlü ve fürûu olan müstakil bir fıkıh mezhebinin (el-Mezhebü'l-Cerîrî) kurucusu olan 'Mutlak Müctehid'dir. Taberistan'ın Âmül şehrinde doğan, Rey, Bağdat, Basra, Kûfe, Şam ve Fustat (Mısır) ilim merkezlerini dolaşarak devrinin bütün fıkhî ekollerini yerinde tahkik eden Taberî, hiçbir mezhebin mukallidi olmamıştır.

Bağdat'ta kendi mezhebini kurmuş, yüzlerce talebe yetiştirmiş ve asırlarca amel edilen bir fıkıh mektebi vücuda getirmiştir. Onun İhtilâfü'l-Fukahâ eseri, İslâm hukuk tarihinde müctehid imamların görüşlerini delilleriyle birlikte mukayeseli olarak tahlil eden ilk ve en abidevî kaynak metindir.

«İlim talebesi tek bir mezhebin dar kalıbına hapsolursa, hakikati mezhebinden ibaret sanır. Müctehidlerin ihtilafını bilmeyen kimse fıkhın kokusunu dahi alamaz.» — İbn Cerîr et-Taberî

Taberî, bu eseriyle mezhep taassubunu yerle bir etmiş, fıkhî çoğulculuğun ve aklî tahkikin zirvesini sergilemiştir.

Taberî, bu devasa eseri telif ederken basit bir nakilcilik yapmamıştır. Onun gayesi, İslâm hukukunda ortaya çıkan ihtilafların rastgele şahsi tercihler olmadığını; her ictihadın derin bir nass, dil ve usûl metodolojisine dayandığını ispatlamaktır:

• Mezhep Taassubunu Yıkmak: Müslümanları tek bir fakihe körü körüne bağlanmaktan kurtarıp, delillerin kuvvetine göre tercih yapma şuurunu aşılamak.
• İctihad Mekanizmasını Şeffaflaştırmak: Bir âyet veya hadisten birden fazla meşru hükmün nasıl çıkarılabileceğinin mantıki adımlarını göstermek.
• Hukukî Zenginliği Tescillemek: İhtilafın bir fitne veya zaaf değil; İslâm şeriatının farklı coğrafyalara ve zamanlara intibak edebilme kabiliyeti olduğunu belgelemek.

Bu eser, İslâm mukayeseli hukukunun (Hukuk-ı Mukārene) kurucu anıtıdır.

Taberî'nin eserinin en paha biçilmez kıymeti, bugün müstakil eserleri günümüze ulaşmamış olan erken dönem büyük fıkıh ekollerinin ictihadlarını zayi olmaktan kurtarmış olmasıdır. Taberî eserinde sadece meşhur imamları değil, şu beş büyük otoriteyi merkeze alır:

• Ebû Hanîfe Nu'mân b. Sâbit (ve talebeleri Ebû Yûsuf ile İmam Muhammed): Kûfe Rey Mektebi.
• İmam Mâlik b. Enes: Medine Hadis ve Amel Mektebi.
• İmam Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî: Usûl ve Sünnet Mektebi.
• İmam Abdurrahman el-Evzâî: Şam ve Endülüs'ün büyük fıkıh imamı.
• İmam Süfyân es-Sevrî: Kûfe'nin zühd ve hadis fıkhı lideri.

Bu beş büyük mektebin fıkıh bablarındaki ictihadları yan yana getirilerek muazzam bir hukuk panoraması çizilmiştir.

Taberî, İhtilâfü'l-Fukahâ'da Ebû Hanîfe ve Kûfe ekolünün fıkhî yaklaşımını derin bir vukûfiyetle aktarır. Rey ekolü, kuru lafızcılık yerine hükmün illetine (hikmet-i teşrî') odaklanır:

• Kıyasın Titizliği: Benzer hâdiseler arasında mantıki bağ kurarak nas bulunmayan meseleleri çözüme kavuşturma dehası.
• İstihsân İlkesi: Katı kıyasın halka zorluk getirdiği ve adaleti zedelediği durumlarda, daha gizli fakat daha adil bir maslahatı tercih etme inceliği.
• Varsayımsal Fıkıh (el-Fıkhu'l-İftirâzî): Henüz vuku bulmamış meseleleri zihnen tasavvur edip çözümler üretme kabiliyeti.

Taberî, Ebû Hanîfe'nin hukukî cesaretini ve ticarî hayattaki pratik dehasını takdirle şerh etmiştir.

Taberî'nin tahlilinde İmam Mâlik'in en özgün ve sarsılmaz delili 'Amel-i Ehl-i Medîne'dir (Medine halkının kesintisiz tatbikatı):

• Mütevatir Yaşantı: Binlerce sahabe ve tâbiînin bizzat Resûlullah'tan (s.a.v.) görerek nesilden nesile aktardığı amel, tek bir kişinin naklettiği haber-i vâhidden daha kuvvetli bir hüccettir.
• Mesâlih-i Mürsele: Şeriatın genel ruhuna uygun olan fakat hakkında özel bir nas bulunmayan kamu maslahatlarını hükme esas alma yetkisi.
• Seddi Zerâi': Kötülüğe ve harama giden yolların önceden kapatılması prensibi.

Taberî, Mâlik'in Medine'nin tarihî ve manevi atmosferini hukukun yaşayan omurgası kılışını hayranlıkla inceler.

Taberî, İmam Şâfiî'nin fıkıh tarihindeki devrimci rolünü İhtilâfü'l-Fukahâ'da açıkça ortaya koyar. Şâfiî, Rey ile Hadis ekolleri arasındaki savrulmayı durduran metodolojik kuralları koymuştur:

• Haber-i Vâhidin Otoritesi: Sahih bir hadis ulaştığında, rey veya kıyas terk edilip derhal hadisle amel edilmesi zorunluluğu («İzâ sahha'l-hadîsü fehüve mezhebî»).
• İstihsânın Reddi: Kuralı olmayan sübjektif tercihlere karşı çıkarak «İstihsân yapan kendi hevasından şeriat koymuş gibi olur» ilkesini savunması.
• Kıyasın Kayıtlanması: Kıyasın ancak nassın açık illetine dayanarak yapılabileceği, keyfî tevillerin yasaklanması.

Şâfiî'nin bu tavizsiz metin merkezli usûlü, Taberî'nin kendi ictihad sistemine de büyük ölçüde ilham vermiştir.

Eserin en kıymetli hazinelerinden biri, İmam Evzâî (Şam) ve İmam Süfyân es-Sevrî'nin (Kûfe) bugün kitapları bulunmayan içtihatlarını muhafaza etmesidir:

• İmam Evzâî ve Siyer/Devletler Hukuku: Bizans sınırında yaşayan Evzâî; savaş hukuku, barış antlaşmaları, ganimet taksimi, esirlerin hukuku ve milletlerarası münasebetlerde İslâm dünyasının en büyük otoritesiydi.
• Süfyân es-Sevrî ve Takva Fıkhı: Zühd, vera ve takva hassasiyetiyle örülmüş; şüpheli şeylerden kaçınmayı, kamu malında aşırı titizliği ve ferdî ahlâkı önceleyen ictihadları.
• Tarihî Değer: Eğer Taberî bu görüşleri kaydetmeseydi, İslâm hukukunun bu iki kurucu nehri tamamen unutulmuş olacaktı.

Taberî bu iki dev imama olan vefasını ve ilmî hürmetini eserin her sayfasında hissettirir.

Taberî, fıkhî ihtilafları bir eksiklik veya ayrılık değil; ilâhî bir lütuf ve beşerî aklın tefekkür hürriyeti olarak görür:

• «Ümmetimin İhtilafı Rahmettir»: Farklı coğrafyalardaki insanların meşakkatlerini hafifleten, alternatif çözümler sunan geniş bir ruhsat kapısıdır.
• Nassların Çok Boyutluluğu: Kur'ân kelimelerinin müşterek (çok anlamlı) yapısı ve zannî deliller, Cenâb-ı Hakk'ın kullarına tanıdığı bir tefekkür ve ictihad alanıdır.
• Hata Eden Müctehidin Sevabı: Samimiyetle hakkı arayan fakat isabet edemeyen müctehid dahi bir ecir alır; isabet eden ise iki ecir kazanır.

«Fakihlerin ihtilafı dinde tefrika değil; ilâhî rahmet deryasından her ustanın kendi kabı nispetinde su almasıdır.» — İbn Cerîr et-Taberî

Bu anlayış, İslâm medeniyetinin tarih boyunca sergilediği yüksek hoşgörünün ve fikir hürriyetinin teminatıdır.

Taberî, imamların görüşlerini zikrettikten sonra kenara çekilmez; bizzat mutlak müctehid sıfatıyla meseleyi kendi adalet ve usûl terazisinde tartar:

• Delillerin Çarpıştırılması: Her görüşün dayandığı âyet, hadis, sahâbî kavli ve aklî kıyas delillerini karşılaştırır.
• 'Ve'l-Evlâ İndenâ' (Bize Göre En Doğru Olan): Taberî, tercihini açıklarken bu meşhur tabiri kullanır; neden o görüşü tercih ettiğini dilbilgisi kuralları ve sahih sünnet ışığında adım adım ispatlar.
• Bağımsız Tercihler: Bazen Ebû Hanîfe'yi, bazen Şâfiî'yi, bazen de hiçbirine uymayarak tamamen kendi özgün ictihadını ortaya koyar.

Taberî'nin bu hakemliği, İslâm düşüncesinde tenkit ve analitik düşüncenin şahikasıdır.

Taberî'nin İhtilâfü'l-Fukahâ'sı, sadece hicrî 4. asrın değil, 21. yüzyıl İslâm ve mukayeseli hukuk çalışmalarının da en temel başvuru kaynağıdır:

• Tahâvî, Cessâs ve İbn Rüşd Çizgisi: Tahâvî'nin İhtilâfü'l-Ulemâ'sı, Cessâs'ın şerhleri ve İbn Rüşd'ün Bidâyetü'l-Müctehid'i doğrudan Taberî'nin açtığı mukayeseli çığırdan neşet etmiştir.
• Modern Kanunlaştırma Hareketlerine Işık: Osmanlı Mecelle cemiyetinden günümüz İslâm ülkelerindeki hukuk reformlarına kadar, tek bir mezheple sınırlı kalmayıp en uygun görüşü seçme (Tahyîr ve Telfîk) ameliyesinde Taberî'nin metodu rehber olmuştur.
• Evrensel Hukuk Zenginliği: Adalet, maslahat ve hakkaniyet ilkelerinin farklı hukuk ekollerinde nasıl tezahür ettiğini gösteren ebedî bir anıttır.

İbn Cerîr et-Taberî, tefsirde ve tarihte olduğu gibi, fıkıh sahasında da İslâm aklının en gür ve berrak nehri olarak çağları aydınlatmaya devam etmektedir.