İbn Berrecân: Şerhu Esmâ'illâhi'l-Hüsnâ ve Kozmik Tecellîler

Endülüs tasavvufunun 'İmâmü'l-Ârifîn' unvanına sahip en büyük siması olan Ebü'l-Hakem Abdüsselâm b. Abdirrahmân b. Muhammed b. Berrecân el-Lahmî el-İşbîlî (ö. 536/1141), Sevilla'da kurduğu ilim halkasıyla hem zâhirî ilimlerde (hadis, fıkıh, tefsir) üstatlık yapmış hem de tasavvufi metafiziği matematiksel, astronomik ve cifrî boyutlarıyla taçlandırmıştır.

İbn Berrecân, çağdaşı İbnü'l-Arîf ile birlikte Endülüs'ün manevi kutuplarından biriydi. Murâbıtlar hükümdarı Ali b. Yûsuf b. Tâşfîn'in baskılarına ve zâhir ulemâsının kıskançlıklarına rağmen hakikati haykırmış, Merakeş'e celbedilerek zindana atılmış ve orada şehitlik rütbesine ermiştir. Ancak vefatında şehrin bütün ulemâsı ve halkı onun büyüklüğü karşısında eğilmiş, cenazesi muazzam bir cemaatle kaldırılmıştır.

İbn Berrecân'ın iki anıt eseri vardır: 'Îzâhu'l-Hikme' (Kur'an Tefsiri) ve 'Şerhu Esmâ'illâhi'l-Hüsnâ'. Bu eserler, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin eserlerinde yüzlerce kez hürmetle andığı ve tecelliyât teorisini kurarken en çok istifade ettiği temel kaynaklar arasındadır.

İbn Berrecân'a göre Esmâ-i Hüsnâ, Cenâb-ı Hakk'ın zâtına delalet eden lafızlardan ibaret değildir; bilakis bütün kâinat, gökler, felekler, melekler ve insan ruhu, bu ilahi isimlerin birer mazharı (aynası) ve tecellî sahasıdır. Kâinatta var olan hiçbir zerre yoktur ki, arkasında hâkim bir ilahi isim bulunmasın.

İbn Berrecân, isimleri zatî, sıfâtî ve fiilî olarak tasnif eder. Zâtî isimler (Allâh, el-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir, el-Bâtın), bütün varlık piramidinin zirvesidir. Sıfâtî isimler melekût âlemini inşa ederken, fiilî isimler şehâdet (fizik) âlemindeki hadiseleri, oluş ve bozuluşları (kevn ve fesâd) yönetir.

Bu anlayışa göre sâlikin vazifesi, sadece isimleri dille tesbih etmek değil, o isimlerin ahlakıyla ahlaklanarak (tahalluk) kendi nefsinde o ilahi nuru parlatmaktır. İbn Berrecân, 'Kul, esmânın tecellîsine mazhar oldukça eşyanın hakikatine hâkim olur' kaidesini vazetmiştir.

İslam tarihinde İbn Berrecân'ın adını efsaneleştiren en meşhur hadise, Rûm sûresinin ilk âyetleri ('Elif-Lâm-Mîm. Gulibeti'r-Rûm...') üzerine yaptığı cifrî ve felekî hesaplamalarla Kudüs'ün Haçlı işgalinden kurtuluş tarihini tam yılı ve ayı ile önceden haber vermesidir.

İbn Berrecân, vefatından yaklaşık yarım asır önce kaleme aldığı tefsirinde, harflerin sayısal sırları, devr-i felek nizamı ve Kur'anî tenasüpler üzerinden Hicrî 583 (Miladî 1187) senesinde Mescid-i Aksâ'nın ehl-i İslâm eline geçeceğini yazmıştır. Nitekim büyük fatih Selâhaddîn-i Eyyûbî, tam da İbn Berrecân'ın bildirdiği Hicrî 583 yılının Receb ayında Kudüs'ü fethederek haçları indirmiştir.

Bu mucizevi keşif, İbnü'l-Arabî tarafından Fütûhât-ı Mekkiyye'de derinlemesine tahlil edilmiş; İbnü'l-Arabî bunun sıradan bir astroloji değil, 'ilm-i hurûf' ve 'ilm-i felek' ile Kur'an tevilinin birleştiği en üst düzey ledünnî bir basiret olduğunu hayranlıkla teyit etmiştir.

İbn Berrecân'ın Esmâ şerhindeki en orijinal yönlerden biri, yedi gezegen feleği ve on iki burç ile Esmâ-i Hüsnâ arasındaki doğrudan irtibatı kurmasıdır. Ona göre feleklerin dönüşü, gezegenlerin hareketleri ve burçların menzilleri kör bir tabiat hadisesi değil; Cenâb-ı Hakk'ın belirli isimlerinin kozmik organlarıdır.

Örneğin, Güneş feleği en-Nûr ve el-Muhyî isimlerinin mazharıdır; Ay feleği el-Bedî' ve el-Mübdî isimleriyle kâinattaki değişken sûretleri yönetir. Zühal (Satürn) el-Kābiz ve el-Mümît isimleriyle maddeyi bağlar ve olgunlaştırır; Müşteri (Jüpiter) el-Latîf ve er-Rezzâk isimleriyle bolluk ve adaleti dağıtır.

İbn Berrecân bu kozmolojiyi şirk veya astrolojik kehanet batağına düşürmeden, tamamen tevhid ekseninde izah etmiştir: 'Gezegenler fail değildir, onlar Hakk'ın irade kaleminin kâinat sahifesine çizdiği çizgilerdir.' Bu bakış açısı, Havas ilminin ve felekî vefklerin en sağlam metafizik temelini oluşturur.

İbn Berrecân'ın derin tefekküründe 'ez-Zâhir' ve 'el-Bâtın' isimleri, varlığın nefes alıp verişini temsil eder. Hak Teâlâ, ez-Zâhir ismiyle her zerrede aşikâr olmuş, el-Bâtın ismiyle ise her aklın ve idrakin ötesinde gizlenmiştir. Âlem, Hakk'ın zuhurudur; Hak ise âlemin bâtınıdır.

Aynı şekilde el-Kābiz (Daraltan) ile el-Bâsıt (Genişleten), el-Müizz (Yücelten) ile el-Müzill (Alçaltan), ed-Dârr (Zarar veren) ile en-Nâfi' (Fayda veren) gibi zıt görünen isimler, kâinattaki mükemmel dengenin iki kutbudur. İbn Berrecân der ki: 'Eğer Kābiz ismi olmasaydı varlık dağılır yok olurdu; Bâsıt ismi olmasaydı varlık donar hareketsiz kalırdı.'

Kâmil insan, bu zıt tecellîlerin çarpıştığı değil, uzlaştığı merkezdir. O, hem celâli hem cemâli kendi nefsinde tevhid ederek kemâl mertebesine erer.

İbn Berrecân, Esmâ-i Hüsnâ'yı zihinsel bir felsefe konusu olarak değil, kalbin bizzat yaşayacağı bir arınma reçetesi olarak sunar. Kulun esmâ ile irtibatı üç mertebeden geçer: 1. İhsâ (İsimleri ezberlemek, anlamlarını kavramak ve dille zikretmek), 2. Tahakkuk (İsimlerin kâinattaki tecellîlerini basiret gözüyle idrak etmek), 3. Tahalluk (O isimlerin ahlakî kemâlatıyla bezenip halka rahmet olmak).

Kul 'er-Rahîm' ismini zikrettikçe mahlukata karşı merhameti denizler gibi taşmalıdır; 'el-Kerîm' ismini zikrettikçe cömertliği rüzgâr gibi esmelidir; 'el-Alîm' ismini zikrettikçe cehalet karanlıkları onda nura dönüşmelidir.

İbn Berrecân'a göre ahlaklanılmayan bir esmâ zikri, gölgede su resmi çizmeye benzer; susuzluğu gidermez, hakikate ulaştırmaz.

İşbîliye (bugünkü Sevilla), İbn Berrecân döneminde Endülüs'ün sadece siyasi başkenti değil, aynı zamanda manevi irfanın ve felsefî tasavvufun kalbiydi. İbn Berrecân'ın mescidi ve ders halkası, Mağrip'ten ve doğudan gelen yüzlerce hakikat talibini mıknatıs gibi çekmekteydi.

Bu mecliste dersler sabah namazından sonra Kur'an tilaveti ve tefsirle başlar, öğle vaktinde Esmâ-i Hüsnâ ve usûl-i fıkıh tahlilleriyle devam eder, yatsıdan sonra ise derin murakabe ve zikr-i hafi seanslarına bırakılırdı. İbn Berrecân, talebelerine akıl ile kalbi asla birbirine düşman etmemeyi öğretti.

Onun halkasından yetişen âlimler ve dervişler, Endülüs'ün dört bir yanına yayılarak bâtınî tevilin ve ahlakî duruşun temsilcileri olmuşlardır. Bu ribât nizamı, Endülüs'ün Haçlı saldırılarına karşı manevi direncinin en muhkem kalesiydi.

İbn Berrecân teolojisinin en hayranlık uyandırıcı kavramlarından biri 'iki Kur'an' teorisidir: 1. Mushaf-ı Mestûr (Satırlara yazılmış olan Kur'an-ı Kerîm), 2. Mushaf-ı Mensûr (Kâinata saçılmış olan kevnî âyetler ve tabiat nizamı).

İbn Berrecân der ki: 'Kâinat, Hakk'ın sessiz Kur'an'ıdır; Kur'an ise kâinatın dile gelmiş sesidir.' Her yıldız bir âyet, her galaksi bir sûre, her canlı bir kelimedir. İnsan ise bu iki kitabı okumak ve birbirine tercüme etmekle mükellef olan halifedir.

Bu derin kavrayış, İbn Berrecân'ın talebelerini tabiatı araştırmaya, astronomiye, biyolojiye ve tıbba yöneltmiştir. Çünkü kâinatı incelemek, doğrudan doğruya Esmâ-i Hüsnâ'nın harflerini hecelemektir.

Murâbıtlar sultanının davetiyle Fas'ın Merakeş şehrine götürülen İbn Berrecân, saray ulemâsının fitneleriyle zindana atılmıştır. Saray fakihleri, onun keşiflerini, gaybî işaretlerini ve halk üzerindeki muazzam nüfuzunu bir tehdit olarak görmüşlerdi.

Zindanın karanlık hücrelerinde İbn Berrecân'ın zikri ve tebessümü hiç eksilmedi. Kendisine yapılan eziyetlere karşı şu tarihi cevabı verdi: 'Bizim zindanımız halvetimizdir, sürgünümüz hicretimizdir, katlimiz ise Rabbimize vuslatımızdır.'

Zindanda vefat ettiğinde Sultan cenazesine namaz kılınmasını yasakladı. Fakat Merakeş'in meşhur velisi İbnü'l-Hâc el-Bekkâ, saray yasağını hiçe sayarak meydana çıktı ve haykırdı: 'Ey ahali! Bugün yeryüzünün kutbu göğe çekildi! Kim Allah için cenaze namazı kılmak isterse gelsin!' Binlerce insan saray muhafızlarını yararak tabutun başına koştu ve İbn Berrecân, velayet tacıyla toprağa verildi.

Ebü'l-Hakem İbn Berrecân, İslam tefekkür tarihinin akıl, keşf, Esmâ-i Hüsnâ ve kozmolojiyi tek bir muazzam potada eriten ender dâhilerindendir. O, İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât'ta 'Şeyhimiz ve üstadımız' diyerek andığı ulu bir çınardır.

Onun mirası, bugün Sihra Külliyatı'nın Esmâ-i Hüsnâ Odası'nda, Kozmik Efemeris hesaplarında ve Melekût Katedrali'nde dipdiri yaşamaktadır. İsimlerin kozmik dansını, feleklerin zikrini ve Kudüs fethinin gaybî sırrını anlamak isteyen her talip, İbn Berrecân'ın nurlu sofrasına muhtaçtır.

İşbîliye'nin altın çağlarından Merakeş'in zindanlarına uzanan bu kutlu hayat, hakikatin hiçbir zulümle zincirlenemeyeceğini ve Esmâ nurlarının kıyamete kadar sönmeyeceğini bize ebediyen hatırlatmaktadır.