Ebü'l-Hakem İbn Berrecân ve Îzâhu'l-Hikme: Endülüs İşârî Tefsiri, Hurûf Sırları ve Rûm Sûresi Gayb Keşfi Külliyatı

İslâm düşüncesinde Endülüs tasavvuf mektebinin kurucu babası ve Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât'ta hürmet ve tazimle bahsettiği en büyük mürşid Ebü'l-Hakem Abdüsselâm b. Abdirrahmân İbn Berrecân el-İşbîlî'dir (ö. 536 / 1141). İşbiliye'de (Sevilla) yaşamış olan İbn Berrecân, hadis, fıkıh ve kelâm ilimlerini zâhir ulemâsından ikmal ettikten sonra bâtın ve irfan denizine dalmıştır.

İbnü'l-Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye'nin pek çok bâbında İbn Berrecân'ı 'Şeyhimiz ve İmamımız' diye anar; onun Esmâ-i Hüsnâ şerhinden ve Kur'ân'ın gaybî işaretlerini çıkarma usûlünden feyzaldığını açıkça ifade eder. İbn Berrecân, Endülüs'ün ruhaniyetini uyandıran ve İbn Arabî metafiziğinin tohumlarını atan en mühim kutuptur.

İbn Berrecân'ın en mühim tefsir şaheseri olan Îzâhu'l-Hikme bi-Ahkâmi'l-İbre (İbret Hükümleriyle Hikmetin Açıklanması), Kur'ân-ı Kerîm'in yalnızca lafzî mânâsına hapsolmayan, her âyetin bâtınî derinliklerini keşfeden işârî bir tefsirdir.


İbn Berrecân tefsirinde her âyeti önce nüzul sebebi ve zâhirî hükmüyle ele alır; ardından âyetin kâinattaki kozmolojik karşılığını (Âfâk) ve insanın nefis mertebelerindeki derûnî tecellîsini (Enfüs) muazzam bir dengeyle açıklar.

İslâm ilimler târihinin en hayret verici hadiselerinden biri İbn Berrecân'ın Rûm Sûresi tefsirinde sergilediği gaybî keşiftir. İbn Berrecân, Rûm Sûresi'nin başındaki 'Elif-Lâm-Mîm. Ğulibeti'r-Rûm fî ednâ'l-ardı ve hüm min ba'di ğalebihim se-yağlibûn' (Rûm mağlup oldu, yeryüzünün en alçak yerinde; lakin onlar bu mağlubiyetten sonra birkaç yıl içinde galip geleceklerdir) âyetini hurûf, tenâsüb ve ebced kaideleriyle derinlemesine hesaplamıştır.

İbn Berrecân, tefsirinde açıkça şunu yazmıştır: 'Kudüs-i Şerîf, Haçlıların elinden Hicrî 583 senesinde Müslümanlar tarafından geri alınacaktır.'

İbn Berrecân bu tefsiri yazdığında yıl Hicrî 530 civarıydı; yani fethe henüz 53 sene vardı ve kendisi fethi görmeden 536'da vefat etmişti. Nitekim Sultan Selâhaddîn Eyyûbî, tamı tamına İbn Berrecân'ın haber verdiği gibi Hicrî 583 senesinde (Miladî 1187) Hıttîn Zaferi'nin ardından Kudüs'ü fethetmiştir! İbnü'l-Arabî ve İbn Hallikân bu muazzam keşfi hayretle naklederler.

İbn Berrecân, Şerhu Esmâillâhi'l-Hüsnâ eserinde ilâhî isimlerin ontolojik rütbelerini tahlil eder. Ona göre Allah'ın esmâsı sırf kavramlar değil; bütün kâinatı yöneten ve feleklerin dönüşünü tayin eden ruhanî enerji odaklarıdır.

Hurûf-ı Mukattaa'nın (Elif-Lâm-Mîm, Hâ-Mîm, Yâ-Sîn vb.) yaratılışın ilk kozmik kodları olduğunu belirtir. Harflerin mahreçleri, ses frekansları ve sayısal değerleri arasındaki ahenk, Arş'tan Mülk âlemine kadar bütün mevcudatın dokunduğu ilâhî tezgâhtır.

İbn Berrecân, Allah'ı mahlûkata benzetmekten (teşbîh) ve O'nu kâinattan tamamen kopararak ulaşılamaz kılmaktan (ta'tîl) kaçınan kusursuz bir tevhid dengesi kurar. Bu denge, 'Tenzîh içinde Teşbîh, Teşbîh içinde Tenzîh' formülüdür.

Yaratılışın ilk zuhûru olan Hakîkat-i Muhammediyye'nin bütün kâinatın çekirdeği olduğunu, bütün peygamberlerin bu asıl nûrun birer şuâı olarak tecelli ettiğini anlatır.

İbn Berrecân, Endülüs'te hüküm süren Murâbıtlar Devleti'nin zâhirperest fakihlerinin şikayeti üzerine Merakeş'e sultanın huzuruna çağrılmıştır. Yüz otuzdan fazla köy ve kasabada binlerce müridi ve talebesi bulunan hazret, halkın teveccühünden korkan iktidar tarafından zindana atılmıştır.

Hicrî 536 yılında Merakeş zindanında şehit düşen İbn Berrecân'ın cenazesini kılmak sultan tarafından yasaklanmış; ancak devrin meşhur ârifi Ali b. Hırzihim kefenini sırtlayarak cenaze namazını kıldırmış ve ardından Merakeş halkı akın akın cenazeye koşmuştur.

İbn Berrecân, Endülüs irfanını Şam, Mısır ve Anadolu coğrafyasına bağlayan ana köprüdür. İbn Arabî'nin Fütûhât'ı, Sadreddin Konevî'nin İ'câzü'l-Beyân'ı ve İbn Seb'în'in risaleleri İbn Berrecân'ın çizdiği ufukta yükselmiştir.

Kur'ân'ın derinliklerine dalmak, harflerin arkasındaki göksel nizamı görmek ve gaybın perdelerini iman ve ferâsetle aralamak isteyen herkes için İbn Berrecân ebedî bir deniz feneridir.

İbn Berrecân'ın Kudüs fethini Hicrî 583 olarak tespit ettiği metodoloji, sadece zihnî bir tahmin değil; Kur'ân'ın harf adedi, feleklerin zodyaktaki intikalleri ve 'Bid'i sinîn' (üç ilâ dokuz yıl) ifadesinin derin matematiksel tefsiridir.


Sultan Selâhaddîn Eyyûbî Kudüs'e muzaffer bir kumandan olarak girdiğinde, ulemâ İbn Berrecân'ın 46 yıl önce yazdığı yazma tefsir sahifesini getirip sultana göstermiş ve fethin bu semavî müjdeye muvafık düştüğünü hayret ve şükranla müşâhede etmiştir.

İbn Berrecân, Esmâ-i Hüsnâ'yı şerhederken her ismin kâinattaki bir varlık kümesine ve bir insanî letaife hükmettiğini açıklar. el-Hayy isminin biyolojik ve ruhanî canlanmayı, el-Alîm isminin şuur ve idraki, el-Kādir isminin kuvvet ve kudreti yönettiğini; sâlikin bu isimlerle ahlâklanmadıkça mârifetullah deryasına eremeyeceğini bildirir.

İbn Berrecân'ın Merakeş zindanlarındaki şehadeti, hakikat ehlinin siyasî despotizm karşısındaki asil duruşunun ebedî sembolüdür. Sultan Ali b. Yûsuf b. Tâşfîn'in fakihleri onu 'halkı isyana teşvik eden ve gaybı bildiğini iddia eden biri' olarak yaftalamış; ancak onun tek gayesi Kur'ân'ın izzetini ve müminlerin hürriyetini korumak olmuştur. İbn Berrecân'ın vefatının ardından Murâbıtlar Devleti'nin çöküş sürecine girmesi, çağdaşları tarafından mazlum bir velînin ahı olarak değerlendirilmiştir.