İbn Bâcce ve Tedbîrü'l-Mütevahhid: Ruhanî Yalnızlık, Zihnî Sûretler ve Faal Akıl ile İttisâl Metafiziği

Endülüs coğrafyası, İslam medeniyetinin batı ufkunda parlayan en muazzam tefekkür havzalarından biri olarak tarih sahnesine çıktığında, bu bereketli topraklarda felsefî düşüncenin tohumlarını eken ilk büyük dahi Ebû Bekr Muhammed bin Yahyâ bin es-Sâiğ İbn Bâcce (ö. 533/1139) olmuştur. Doğduğu Zaragoza'dan (Sarakusta) İşbîliye ve Fas'a uzanan çileli ve mücadele dolu ömründe İbn Bâcce; tıp, mantık, matematik, astronomi ve musiki sahalarında zirveye ulaşmış, Doğu İslam dünyasında Fârâbî ve İbn Sînâ ile kemale eren Meşşâî hikmetini Mağrip topraklarına taşıyarak İbn Tufeyl ve İbn Rüşd gibi devlerin zeminini hazırlamıştır.

İbn Bâcce'nin felsefî projesi, salt soyut nazari bir tecrübe değil, insanın kozmostaki yerini, varoluş gayesini ve aklî yetkinleşmesini araştıran varoluşsal bir hamledir. Ona göre insan, madde ile melekût arasında duran bir berzahtır. Aşağı mertebesiyle madenler, bitkiler ve hayvanlarla müşterek duyusal arzulara bağlı iken; ulvî mertebesiyle semavî akıllar ve ilahî nur ile irtibat kurma istidadına sahiptir. Endülüs'ün muhafazakar fıkhî atmosferinde ve siyasî kargaşalar çağında yaşayan filozof, hakikat arayışçısının toplum içindeki derin yalnızlığını ve yabancılaşmasını görmüş, bu varoluşsal krizi aşmak üzere 'Tedbîrü'l-Mütevahhid' (Yalnızın Kendi Kendini Yönetimi) isimli ölümsüz eserini kaleme almıştır.

'Tedbîr' kelimesi Arap dilinde bir şeyin sonunu ve neticesini düşünerek işleri hikmet ve intizamla sevk ve idare etmek anlamına gelir. Kur'an-ı Kerîm'de Cenâb-ı Hakk'ın gökleri ve yeri sevk ve idare edişi 'Yudebbiru'l-emr' (İşi yönetip tedbir eder) ifadesiyle beyan buyrulmuştur. İbn Bâcce, bu kavramı mikro-kozmos olan insana teşmil ederek 'tedbîr'i üç mertebeye ayırır: Birincisi şehirlerin ve devletlerin yönetimi (siyaset-i medîne), ikincisi evin ve ailenin idaresi (tedbîrü'l-menzil), üçüncüsü ise insanın bizzat kendi nefsini, aklını, arzularını ve ruhanî kuvvetlerini hikmetle yönetmesidir (tedbîrü'n-nefs).

Fârâbî'nin 'el-Medînetü'l-Fâzıla' (Erdemli Şehir) idealini tevarüs eden İbn Bâcce, gerçek dünyada böylesi erdemli bir toplumun bulunmadığı, aksine cehalet, gaflet ve fasıklığın hüküm sürdüğü şehirlerde hakikat âşığının durumunu tahlil eder. İşte erdemden uzak, bozuk bir toplumun içinde tek başına hakikati, adaleti ve aklî kemali arayan bireylere 'en-Nevâbit' (kendiliğinden biten yabani otlar / erdemli sürgünler) adını verir. Bu nevâbit fertler, toplumun geneline aykırı düşseler de onlar cemiyetin tek kurtuluş tohumları ve mânevî direkleridir. 'Mütevahhid' (yalnız insan), bu bozuk ortamda sürüklenmemek için kendi içinde faziletli bir devlet kurmak ve içsel mülkünü ilahî aklın buyruklarıyla yönetmek mecburiyetindedir.

İbn Bâcce'nin bilgi ve varlık felsefesinin kalbinde 'Sûretler Nazariyesi' yer alır. İnsan idraki, maddeden arınma derecesine göre dikey bir hiyerarşi arz eden dört temel sûret mertebesiyle muhatap olur:

• 1. Cismânî Sûretler (el-Heyûlâniyye): Maddeden hiçbir şekilde ayrılmamış, beş duyu organı vasıtasıyla algılanan somut cisimlerin sûretleridir. Bu sûretler zaman ve mekân kayıtlarına tabidir; en kesif ve en düşük idrak derecesini temsil eder.
• 2. Husûsî Ruhanî Sûretler: Ortak duyu (hiss-i müşterek), hayal ve hafıza kuvvelerinde tecelli eden sûretlerdir. Cisim dış dünyada kaybolsa dahi zihinde onun şekli, rengi ve boyutu korunur; fakat bu sûretler hâlâ maddî özelliklerin tortularını taşır.
• 3. Umumî Ruhanî Sûretler: Vehim ve akıl kuvvesinin soyutlama faaliyeti neticesinde elde edilen küllî manalardır. Cinsler, türler ve mantıkî kavramlar bu basamakta zuhur eder. Madde tamamen geride bırakılmış, aklî soyutluk başlamıştır.
• 4. Saf Ruhanî Sûretler (el-Mufârıkât): Hiçbir cisim ve madde ile hiçbir zaman birleşmemiş olan mücerred akıllar ve melekûtî varlıkların sûretleridir. Bu mertebe, Faal Akıl ve semavî nurların dairesidir.

Mütevahhidin seyr-i sülûku, aklını cismânî sûretlerin esaretinden kurtarıp adım adım saf ruhanî sûretler mertebesine yükseltme mücadelesidir. İnsan ne kadar çok soyutlama yaparsa, varlığın hakikatine o kadar yaklaşır ve ilahî nurdan o nispette pay alır.

İbn Bâcce'ye göre insanın nihai gayesi ve en yüksek saadeti (es-saâdetü'l-kusvâ), insan aklının Faal Akıl (el-Aklü'l-Fa'âl) ile kuracağı 'İttisâl' (kavuşma, birleşme) bağıdır. Doğu Meşşâîliğinde İbn Sînâ, bu makamı çoğunlukla sezgisel ve tasavvufî bir zevk (hads ve işrâk) olarak tarif ederken; İbn Bâcce, ittisâlin bütünüyle aklî, nazari ve burhânî bir kemalat neticesinde gerçekleştiğini savunur.

İnsan aklı, heyûlânî (potansiyel) akıl halindeyken bilgilerle donanarak bilfiil akıl mertebesine çıkar. Bilfiil aklın mükteseb (kazanılmış) akıl seviyesine ulaşmasıyla birlikte, zihin artık kendi kendini idrak eden, maddeden tamamen tecerrüd etmiş nuranî bir cevher hüviyeti kazanır. İşte bu zirvede, ay-altı âlemin yöneticisi olan Faal Akıl ile insan aklı arasında bir özdeşleşme vuku bulur. İttisâl gerçekleştiğinde kişi, eşyanın hakikatini vasıtasız olarak seyreder. Bu hal, tasavvuftaki 'Fenâ' haline felsefî bir tekabüliyet arz eder: Ferdi benliğin cismânî kaygıları yok olur, evrensel aklın ebedî nizamında ebediyyet kazanılır.

'Tedbîrü'l-Mütevahhid'in pratik ahlâk boyutunda İbn Bâcce, hakiki filozofun toplumsal tavrını tayin eder. Filozof, erdemli bir şehir bulunmadığında bedenî olarak toplumun içinde yaşasa dahi zihnî ve kalbî olarak onlardan tecerrüd etmek (mütevahhid olmak) zorundadır. Ancak bu uzlet, dünyadan tamamen el etek çekip mağaralara çekilmek manasında pasif bir münzevilik değildir. Bilakis zihnin hakikate odaklanması, bayağı arzulardan ve fuzûlî ihtiraslardan korunmasıdır.

İbn Bâcce, insanın eylemlerini ikiye ayırır: Tabiat ve hayvanî dürtülerle yapılan 'hayvanî fiiller' ile sâfî akıl ve hür iradeyle icra edilen 'insanî fiiller'. Eğer bir insan öfkesine veya şehvetine mağlup olarak hareket ederse, o eylem görünüşte insana ait olsa da hakikatte hayvanî bir davranıştır. Hakiki hürriyet, fiilin yalnızca aklî temyiz ve hikmet süzgecinden geçerek gerçekleştirilmesidir. Mütevahhid, kendi bedenini ve ihtiraslarını dizginleyerek tam bir hürriyet kazanır; böylece yalnızlık, bir mahrumiyet değil, ilahî temaşanın en zengin sarayı haline gelir.