Ebû Bekr İbn Bâcce ve Kitâbü'n-Nefs: Algı Teorisi, Soyutlama, Akıl Mertebeleri ve Faal Akılla İttisâl Metafiziği Külliyâtı

Ebû Bekr Muhammed b. Yahyâ b. es-Sâiğ İbn Bâcce (Batı dünyasında Avempace / yaklaşık 470/1077 – 533/1139), Endülüs'ün kuzeyindeki Zaragoza (Serakusta) şehrinde gümüş ve altın işlemecisi (sâiğ) bir ailede doğmuştur. Genç yaşta mantık, tıp, riyaziyat, astronomi, musiki ve edebiyat sahalarında emsalsiz bir vukûfiyet kesbetmiştir.

Murâbıtlar'ın Zaragoza valisi Ebû Bekr İbn Tifilvît'in veziri olmuş; şehrin 1118'de Hristiyan Aragon Krallığı'nın eline geçmesi üzerine sırasıyla Valensiya, Sevilla, Gırnata ve son olarak Fas'ın ilim merkezi Fes kentine hicret etmiştir. Fes'te Murâbıt sarayında vezirlik yaparken, onun felsefi ve rasyonel cesaretini çekemeyen muhafazakâr hekimler ve hasımları tarafından patlıcan yemeğine zehir konularak genç yaşta şehit edilmiştir.

«İnsan nefsi, maddi suretlerin karanlığından soyutlanarak saf aklî suretlere yükseldiğinde; zaman ve mekân kayıtlarını aşarak ebedî ve ilâhî olanla birleşir (ittisâl).» — Ebû Bekr İbn Bâcce

İbn Bâcce'nin Kitâbü'n-Nefs'i, Endülüs İslam felsefesinde insan ruhunu, idrak mekanizmasını ve akıl teorisini sistematik biçimde ele alan ilk kapsamlı felsefi monografidir. Eser, Aristoteles'in De Anima (Peri Psyches) adlı yapıtı ile Fârâbî ve İbn Sînâ'nın tahlillerini temel almakla birlikte; İbn Bâcce'nin kendine has derin epistemolojik ve soyutlama tahlilleriyle doludur.

İbn Bâcce nefsi, «organik bir tabii cismin ilk yetkinliği (kemâl-i evvel)» olarak tanımlar. Ancak onu sadece biyolojik bir hayat ilkesi olarak bırakmaz; nefsin en alt basamağı olan bitkisel beslenmeden başlayıp, en üst basamağı olan Faal Akıl ile birleşmeye (ittisâl) uzanan dikey bir tekâmül merdiveni olarak inşa eder.

İbn Bâcce nefs tahliline canlılığın en yalın basamağı olan bitkisel nefisle başlar:

• Kuvve-i Gāziye (Beslenme Kuvveti): Cansız elementleri (su, toprak, hava) canlının kendi bedenine uygun forma dönüştürerek tükenen maddenin yerini dolduran ilkedir.
• Kuvve-i Münmiye (Büyüme Kuvveti): Canlı organizmayı tabii sınırlarına ve yetkin boyutlarına ulaştırana kadar her yöne doğru orantılı olarak genişleten kuvvettir.
• Kuvve-i Müvellide (Üreme Kuvveti): Kendi türünden başka bir ferdi meydana getirerek türün yeryüzündeki ebediyetini sağlayan kuvvettir.

İbn Bâcce, bitkisel nefsin maddeye tamamen bağımlı olduğunu ve maddeden ayrışamayacağını vurgular.

Hayvanı bitkiden ayıran temel nitelik, hissetme (idrak) ve iradi harekettir. İbn Bâcce dış duyuları en maddiden en soyuta doğru derecelendirir:

1. Dokunma (Lems): En maddî duyudur; nesneyle doğrudan fiziksel temas gerektirir (sıcak-soğuk, kuru-yaş).
2. Tatma (Zevk): Nem ve sıvı vasıtasıyla lezzetlerin alınmasıdır.
3. Koklama (Şemm): Havanın taşıdığı buharlar vasıtasıyla kokuların idrakidir.
4. İşitme (Sem'): Havadaki dalgalanma ve titreşimlerin kulak zarına çarpmasıyla nağmelerin idrakidir.
5. Görme (Basar): Duyuların en asili ve ışık vasıtasıyla renk ve suretleri maddeden en az temasla alan zirve duyudur.

İbn Bâcce'ye göre algı, nesnenin maddesini değil; onun maddi suretini (heyûlânî sûret) maddenin ağırlığından soyarak almaktır.

Dış duyulardan gelen veriler dağınıktır; balın rengini göz, tadını dil, kokusunu burun alır. Peki balın tek bir cisim olduğunu kim bilir? İbn Bâcce iç duyuların ilk basamağı olan Hiss-i Müşterek'i (Sensus Communis / Ortak Duyu) devreye sokar:

Hiss-i Müşterek, beynin ön boşluğunda yer alır ve beş duyudan gelen bütün tikel suretleri tek bir algı nesnesi halinde birleştirir. Bunun hemen ardından Hayal Kuvveti (Musavvira / Retentive Imagination) gelir; bu kuvvet, nesne gözün önünden kaybolsa dahi onun suretini zihinde muhafaza eden zihinsel depodur.

İbn Bâcce iç duyuların daha üst basamaklarını inceler:

• Kuvve-i Mütehayyile (Birleştirici İmgelem): Hafızadaki suretleri birbirine bağlayan veya ayıran kuvvettir. Hiç var olmayan şeyleri (örneğin zümrüdüanka kuşu veya kanatlı at) bu kuvvet hayal gücüyle birleştirir.
• Kuvve-i Vâkıa / Vehmiyye (Sezgi / Estimative Faculty): Nesnede doğrudan duyu organıyla algılanamayan tikel manaları (anlamları) kavrar. Koyunun kurdu gördüğünde kurdun rengini değil; ondaki 'düşmanlık ve tehlike' manasını kavrayıp kaçması vehim kuvvetiyledir.
• Hâfıza / Zâkire: Vehim kuvvetinin algıladığı bu tikel manaları depolayan ambar.

İnsan nefsinin ayırt edici vasfı Nâtık Nefis'tir (Düşünen Ruh). Hayvanlar sadece tikel suretleri ve tikel anlamları algılayabilirken; insan aklı soyutlama (tecrîd / abstraction) ameliyesiyle tikel suretlerin üzerindeki bütün maddi, mekânsal ve zamansal kayıtları soyar:

Örneğin 'bu insan' (Ahmet veya Mehmet) hayalde bir tikel surettir. Akıl ise Ahmet'in boyunu, rengini ve zamanını soyarak saf 'insanlık' küllî kavramına ulaşır. İbn Bâcce'ye göre akletmek; suretleri maddeden bütünüyle tecrit ederek saf nûrani akledilirlere (makūlât) dönüştürmektir.

İbn Bâcce Aristoteles ve Fârâbî çizgisini geliştirerek aklın dört mertebesini açıklar:

1. Heyûlânî (Bilkuvve) Akıl: Henüz hiçbir şey bilmeyen, tıpkı üzerine yazı yazılmamış beyaz bir kâğıt (tabula rasa) gibi akledilirlere kabiliyetli olan potansiyel akıl.
2. Bilfiil Akıl: İlk ilkeleri (çelişmezlik ilkesi, bütün parçadan büyüktür vb.) ve küllî kavramları kazanmış, fiilen düşünme kudretine erişmiş akıl.
3. Müstefâd (Kazanılmış) Akıl: Bütün soyut kavramları kâmil manada ihata etmiş, zihnin artık maddi hayal kuvvetine ihtiyaç duymaksızın saf akledilirleri temaşa ettiği en yüksek insanî akıl mertebesi.

Kitâbü'n-Nefs'in ve İbn Bâcce felsefesinin nihai gayesi «İttisâl Nazariyesi»dir (Theory of Conjunction). İnsan aklı kendi başına yetkinleşemez; tıpkı gözün renklere sahip nesneleri görebilmesi için Güneş ışığına muhtaç olması gibi, insan aklı da bilkuvve halden bilfiil hale geçebilmek için aşkın bir ilkeye muhtaçtır.

Bu aşkın ilke, ay-altı âlemin yöneticisi olan Faal Akıl'dır (el-Aklü'l-Fa'âl). İnsan tefekkür, arınma ve riyazi-felsefi tecrit ile müstefâd akıl mertebesine ulaştığında; Faal Akıl ile birleşir (ittisâl eder). Bu halde insan artık geçici, fani ve maddi suretlerden kurtulmuş; ebedî ve ilâhî hakikatle özdeşleşerek en yüce saadete (es-saâdetü'l-kusvâ) nail olmuştur. İbn Bâcce'ye göre hakiki filozof ve arif (el-mütevahhid), toplumun yozlaşmış arzularından sıyrılarak bu ittisâle eren münzevi ruhdur.

İbn Bâcce'nin Kitâbü'n-Nefs'i ve akıl nazariyesi, kendisinden sonraki düşünce tarihini derinden sarsmıştır:

1. İbn Tufeyl: Meşhur felsefi romanı Hayy b. Yakzân'da İbn Bâcce'yi Endülüs'ün en keskin zekası olarak anmış ve Hayy'ın adada tek başına hakikati keşfetme seyrini İbn Bâcce'nin soyutlama teorisi üzerine kurmuştur.
2. İbn Rüşd: Büyük Şârih İbn Rüşd, Kitâbü'n-Nefs Şerhleri'nde İbn Bâcce'nin nefis ve akıl teorisini defalarca tahlil etmiş; onu Aristoteles'in en sadık ve derin kavrayıcısı kabul etmiştir.
3. Batı Dünyası: Albertus Magnus, Thomas Aquinas ve Duns Scotus; İbn Bâcce'nin (Avempace) nefis teorisini ve ittisâl tezini Latinceye çevrilen metinler üzerinden tartışmışlar, Hristiyan teolojisinde ruhun ölümsüzlüğü tartışmalarında onun delillerine başvurmuşlardır.

İbn Bâcce, aklın maddeden sıyrılarak ebediyet nuruna kavuşabileceğini ispatlayan, Endülüs'ün bağrından insanlık ufkuna doğmuş bir tevhid ve hikmet feneridir.